W postępowaniu egzekucyjnym coraz częściej spotykamy się z sytuacją, gdy przedmiotem zajęcia przez komornika nie są klasyczne składniki majątku, takie jak nieruchomości czy samochody, lecz różnego rodzaju prawa majątkowe (np. udziały w spółce z o.o., prawa autorskie, patenty). W praktyce wywołuje to wiele pytań zarówno po stronie wierzycieli, jak i dłużników, którzy nie zawsze wiedzą, jak wygląda opis i oszacowanie takiego prawa. W tym poradniku wyjaśniam, na czym polega sporządzenie opisu i oszacowanie zajętego prawa majątkowego, jakie są najważniejsze zasady i co zrobić w razie nieprawidłowości w działaniu komornika.
Kiedy i po co sporządzany jest opis zajętego prawa majątkowego?
Opis prawa majątkowego to formalny dokument sporządzany przez komornika na żądanie wierzyciela. Dzięki niemu strony postępowania wiedzą dokładnie, jakie prawo podlega egzekucji, komu przysługuje oraz czy wiążą się z nim jakieś spory lub ograniczenia.
Zgodnie z przepisami, wniosek o sporządzenie opisu może złożyć wierzyciel zarówno przy składaniu wniosku o wszczęcie egzekucji, jak i później – nie ma tu ograniczeń czasowych, można to zrobić przed lub po zajęciu prawa przez komornika. W praktyce oznacza to, że nawet jeśli egzekucja już trwa, wierzyciel ma prawo zażądać sporządzenia opisu.
Opis jest dokonywany w formie protokołu – to ważne, ponieważ stanowi samodzielną czynność egzekucyjną (nie jest tylko dodatkiem do zajęcia prawa). Co więcej, sporządzenie opisu nie jest warunkiem koniecznym skuteczności zajęcia – a więc jego brak lub błędy formalne nie sprawiają, że egzekucja jest nieważna.
Co powinien zawierać opis sporządzany przez komornika?
W opisie komornik powinien wskazać m.in.:
- rodzaj zajętego prawa (np. udział w spółce, prawo do znaku towarowego),
- osoby uprawnione i zakres ich uprawnień, albo brak takich informacji,
- osoby zobowiązane (jeśli takie istnieją) i zakres obowiązków ciążących na nich,
- jeśli toczy się spór dotyczący prawa – kto dochodzi roszczenia, na czym polega spór i przed jakim organem się toczy.
Co istotne, opis jest sporządzany tylko w celach dowodowych – nie zawiera informacji o innych zajęciach tego prawa przez kolejnych wierzycieli, a inni wierzyciele nie mogą żądać weryfikacji jego treści.
Przykład z praktyki:
Wyobraźmy sobie, że pani Joanna Kowalska jest wierzycielką, a dłużnikiem jest pan Marek Nowak, który posiada prawo do korzystania z autorskiego programu komputerowego. Komornik na żądanie pani Joanny sporządza opis tego prawa: wskazuje jego zakres, osoby uprawnione, a także informuje, że toczy się spór dotyczący praw do programu pomiędzy panem Markiem a firmą SoftWin Sp. z o.o., sprawa toczy się przed Sądem Okręgowym w Poznaniu.
Oszacowanie zajętego prawa majątkowego – kiedy i jak jest dokonywane?
Po zajęciu prawa majątkowego kolejnym krokiem w postępowaniu egzekucyjnym jest jego oszacowanie. Oszacowanie jest niezbędne, by ustalić wartość zajętego prawa i umożliwić jego ewentualną sprzedaż w ramach egzekucji.
Obowiązek powołania biegłego do wyceny
Co do zasady, komornik powołuje biegłego do wyceny zajętego prawa (np. rzeczoznawcę majątkowego lub innego specjalistę). Wyjątki od tej zasady są dwa:
- Wierzyciel i dłużnik uzgodnili wartość prawa – wówczas komornik przyjmuje tę wartość, bez powoływania biegłego.
- Prawo było już wyceniane dla celów rynkowych w ciągu ostatnich 3 miesięcy – komornik może wykorzystać tę wycenę.
Komornik przed powołaniem biegłego powinien wezwać wierzyciela do podania uzgodnionej z dłużnikiem wartości prawa w wyznaczonym terminie. Jeśli strony nie uzgodnią wartości, wierzyciel musi wpłacić zaliczkę na poczet wynagrodzenia biegłego.
Przykład:
Pan Piotr Malinowski jest wierzycielem, a pani Ewa Głowacka – dłużnikiem. Przedmiotem zajęcia jest udział w prawie ochronnym na znak towarowy. Strony uzgodniły, że wartość tego prawa to 50 000 zł. Komornik przyjmuje tę kwotę bez powoływania biegłego i sporządza odpowiednią notatkę.
Kiedy nie powołuje się biegłego?
Biegły nie jest powoływany, jeśli:
- dłużnik złoży wniosek o sprzedaż prawa bez oszacowania,
- wierzyciel wyrazi na to zgodę.
W praktyce takie rozwiązanie jest wykorzystywane, gdy strony chcą przyspieszyć postępowanie i uniknąć dodatkowych kosztów związanych z wyceną.
Egzekucja udziałów w spółce z o.o. – szczególne zasady oszacowania
W przypadku egzekucji z udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, oszacowania dokonuje sąd rejestrowy w formie postanowienia, a nie komornik. Na takie postanowienie przysługuje zażalenie zarówno wierzycielowi, dłużnikowi, jak i samej spółce. Po oszacowaniu spółka powinna wskazać nabywcę udziału, który w ciągu 2 tygodni od zawiadomienia musi wpłacić ustaloną przez sąd cenę nabycia. W razie braku wpłaty komornik dokonuje sprzedaży udziału według przepisów o egzekucji z ruchomości.
Przykład:
Dłużnik, pan Tomasz Grzelak, posiada udziały w spółce „AlfaBiznes” sp. z o.o. Sąd rejestrowy w Łodzi wycenia udział na 100 000 zł. Spółka wskazuje panią Karolinę Ziętek jako nabywcę udziału. Pani Karolina wpłaca ustaloną kwotę na rachunek komornika. Komornik sporządza protokół sprzedaży udziału, na podstawie którego pani Karolina zostaje wpisana do księgi udziałów jako nowy wspólnik.
Jakie są środki zaskarżenia i możliwości weryfikacji tych czynności?
Opis i oszacowanie prawa majątkowego, z wyjątkiem przypadku oszacowania udziału w spółce z o.o., nie podlegają odrębnym środkom zaskarżenia. Jeśli pojawią się zastrzeżenia do tych czynności, strona może złożyć skargę na czynności komornika (art. 767 k.p.c.), jednak nie ma osobnej procedury odwoławczej.
Podsumowanie – kluczowe wskazówki dla wierzycieli i dłużników
- Opis prawa majątkowego jest sporządzany na wniosek wierzyciela i służy uporządkowaniu informacji o przedmiocie egzekucji.
- Oszacowanie wartości prawa zazwyczaj wymaga udziału biegłego, chyba że strony uzgodnią wartość lub prawo było niedawno wyceniane.
- W egzekucji udziałów w spółce z o.o. decyzję o wartości udziału podejmuje sąd rejestrowy, a na postanowienie przysługuje zażalenie.
- Brak osobnej procedury zaskarżania – w razie zastrzeżeń korzystaj ze skargi na czynności komornika.
- Zawsze zachowaj czujność przy uzgadnianiu wartości prawa – zgodna wycena skraca postępowanie i obniża koszty egzekucji.
Podstawa prawna
- art. 911, art. 9111, art. 9117 § 2, art. 9104 – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296 ze zm.)
- art. 185 – ustawa z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych (Dz.U. 2000 nr 94 poz. 1037 ze zm.)
Tematy porad zawartych w poradniku
- zajęcie prawa majątkowego egzekucja
- oszacowanie udziału w spółce z o.o.
- procedura opisu komorniczego
- wycena praw majątkowych komornik
Przydatne adresy urzędowe:
- https://www.gov.pl/web/komornicy – serwis Ministerstwa Sprawiedliwości o komornikach
- https://www.rejestr.io/ – wyszukiwarka KRS (informacje o spółkach)
- https://www.gov.pl/web/sprawiedliwosc/ – Ministerstwo Sprawiedliwości