Zajęcie instrumentów finansowych przez komornika to coraz bardziej istotny temat w praktyce obrotu gospodarczego. Wielu przedsiębiorców oraz inwestorów indywidualnych posiada różnego rodzaju instrumenty finansowe na rachunkach maklerskich czy rachunkach papierów wartościowych. Z tego poradnika dowiesz się, jak wygląda egzekucja z instrumentów finansowych zapisanych na rachunku, jakie uprawnienia i obowiązki mają strony postępowania, oraz na co szczególnie zwrócić uwagę, by skutecznie chronić swoje interesy lub sprawnie dochodzić należności.
Co to są instrumenty finansowe podlegające egzekucji?
Zgodnie z art. 911<sup>8</sup> k.p.c., przedmiotem egzekucji mogą być instrumenty finansowe zapisane na rachunku papierów wartościowych. Są to nie tylko klasyczne papiery wartościowe (np. akcje, obligacje), ale także szeroki katalog innych aktywów, takich jak:
- Tytuły uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych,
- Instrumenty rynku pieniężnego (np. bony skarbowe),
- Opcje, kontrakty terminowe, swapy i inne instrumenty pochodne (o różnych instrumentach bazowych: papierach wartościowych, walutach, stopach procentowych, indeksach itp.),
- Kontrakty na różnicę (CFD),
- Uprawnienia do emisji (np. prawa do emisji CO2).
Pamiętaj, że powyższy katalog jest szeroki i obejmuje niemal wszystkie instrumenty finansowe dostępne na polskim rynku kapitałowym.
Jak przebiega zajęcie instrumentów finansowych?
1. Zawiadomienie dłużnika i podmiotu prowadzącego rachunek
Komornik przystępuje do egzekucji, zajmując instrumenty finansowe zapisane na rachunku papierów wartościowych lub innym odpowiednim rachunku. W tym celu:
- Zawiadamia dłużnika o zakazie rozporządzania zajętymi instrumentami finansowymi oraz środkami pieniężnymi zgromadzonymi na rachunku pieniężnym (za wyjątkiem określonych zleceń, o których mowa w art. 911<sup>8</sup> § 2 k.p.c.).
- Zawiadamia także podmiot prowadzący rachunek maklerski lub inny podmiot, u którego rachunek jest prowadzony, by nie wykonywał dyspozycji dłużnika i nie wypłacał mu środków, lecz przekazał zajęte sumy pieniężne komornikowi lub na rachunek depozytowy Ministra Finansów.
Przykład praktyczny 1
Pani Alicja z Łodzi posiada rachunek maklerski w Domu Maklerskim „InvestPro”, na którym zapisane są akcje kilku spółek giełdowych oraz środki pieniężne w wysokości 15 000 zł. Wierzyciel występuje o egzekucję należności 12 000 zł. Komornik zajmuje rachunek pani Alicji – dom maklerski otrzymuje stosowne zawiadomienie i blokuje możliwość sprzedaży oraz wypłaty środków. Zgromadzone 15 000 zł zostaje przekazane na pokrycie zadłużenia, a nadwyżka wraca na rachunek pani Alicji.
2. Jakie są obowiązki podmiotu prowadzącego rachunek?
Podmiot prowadzący działalność maklerską lub inny podmiot, który prowadzi rachunek, po otrzymaniu zawiadomienia:
- nie może wykonywać dyspozycji dłużnika (poza określonymi przypadkami),
- nie może wypłacać dłużnikowi środków z zajętego rachunku,
- powinien przekazać zajęte sumy pieniężne komornikowi lub wpłacić je na rachunek depozytowy Ministra Finansów.
Obowiązki te dotyczą zarówno podmiotów maklerskich, jak i np. banków powierniczych, Krajowego Depozytu Papierów Wartościowych S.A., Narodowego Banku Polskiego czy innych uczestników systemu depozytowego, o ile prowadzą rachunki dla instrumentów finansowych.
Przykład praktyczny 2
Pan Michał prowadzi jednoosobową działalność gospodarczą w Gdańsku i inwestuje środki w fundusze inwestycyjne za pośrednictwem banku powierniczego. W przypadku egzekucji z rachunku papierów wartościowych, komornik skieruje odpowiednie zawiadomienia zarówno do banku powierniczego, jak i do podmiotu prowadzącego rachunek pieniężny. Dopiero po otrzymaniu zawiadomienia instytucja blokuje możliwość rozporządzania instrumentami finansowymi i środkami pieniężnymi.
3. Sprzedaż instrumentów finansowych – krok po kroku
Jeśli środki pieniężne zgromadzone na rachunku nie wystarczają na pokrycie roszczenia, dalsza procedura przebiega według szczegółowych zasad określonych w k.p.c.:
- Podmiot prowadzący rachunek maklerski wzywa dłużnika, aby w terminie 3 dni złożył zlecenie sprzedaży określonych instrumentów finansowych na rzecz wierzyciela.
- Jeśli dłużnik tego nie zrobi lub mimo złożenia dyspozycji nie dojdzie do sprzedaży – w ciągu kolejnych 3 dni instytucja informuje wierzyciela, jakie instrumenty znajdują się na rachunku.
- Wierzyciel ma 2 tygodnie na złożenie zlecenia sprzedaży wybranych instrumentów.
- Brak reakcji wierzyciela lub nieskuteczna sprzedaż przez rok skutkuje umorzeniem egzekucji.
Ważne!
Jeśli zajęcie dotyczy kilku wierzycieli, zlecenie sprzedaży składa kurator powołany przez sąd, chyba że wszyscy wierzyciele złożą zgodny wniosek.
4. Rachunek zbiorczy – wyjątki i ograniczenia
Na mocy art. 911<sup>8</sup> § 6 k.p.c., przepisy dotyczące egzekucji z instrumentów finansowych nie stosują się do rachunków zbiorczych (prowadzonych np. w celu obsługi zagranicznych inwestorów). W praktyce oznacza to, że nie ma obecnie odrębnych przepisów pozwalających na skuteczne zajęcie instrumentów finansowych znajdujących się na takim rachunku – posiadacz rachunku zbiorczego nie jest osobą uprawnioną z zapisanych tam instrumentów, a ustalenie ich faktycznych właścicieli bywa utrudnione.
Podsumowanie – o czym musisz pamiętać?
- Egzekucja z instrumentów finansowych to skuteczne narzędzie dochodzenia roszczeń – dotyczy nie tylko akcji czy obligacji, ale również funduszy inwestycyjnych, instrumentów pochodnych czy środków na rachunkach pieniężnych powiązanych z rachunkiem maklerskim.
- Kluczowe znaczenie mają zawiadomienia komornika zarówno do dłużnika, jak i do wszystkich instytucji prowadzących rachunki związane z zajmowanymi instrumentami i środkami.
- Brak środków pieniężnych nie oznacza końca egzekucji – uruchamiana jest wtedy procedura sprzedaży instrumentów finansowych.
- Rachunki zbiorcze pozostają poza zakresem omawianych przepisów, co ogranicza możliwości egzekucji wobec zagranicznych inwestorów czy innych uczestników rynku korzystających z tej formy przechowywania instrumentów.
Podstawa prawna
- art. 911<sup>8</sup> k.p.c. – Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
- art. 2 ust. 1, art. 4 ust. 1 pkt 11, art. 8, art. 10 – Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi
- art. 773 § 21, art. 752<sup>1</sup>, art. 908 k.p.c. – Kodeks postępowania cywilnego
- Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2017/565 z dnia 25 kwietnia 2016 r.
- Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe
Tematy porad zawartych w poradniku
- egzekucja z rachunku papierów wartościowych
- zajęcie instrumentów finansowych przez komornika
- sprzedaż akcji i obligacji w egzekucji
- egzekucja z funduszy inwestycyjnych
- skuteczność egzekucji rachunków maklerskich
Przydatne adresy urzędowe
- https://www.komornik.pl/ (informacje o egzekucji komorniczej)
- https://www.knf.gov.pl/ (Komisja Nadzoru Finansowego)
- https://www.kdpw.pl/ (Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych)
- https://www.nbp.pl/ (Narodowy Bank Polski)
- https://isap.sejm.gov.pl/ (System Informacji Prawnej)