Wybór właściwego sądu przy składaniu wniosku o nadanie klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu to kluczowa kwestia dla każdego wierzyciela oraz dłużnika. Błędne określenie sądu może skutkować odrzuceniem wniosku, opóźnieniami w egzekucji, a nawet dodatkowymi kosztami. W tym poradniku wyjaśniam zasady ustalania właściwości sądu w różnych przypadkach, ilustrując je konkretnymi, realistycznymi przykładami, by każdy przedsiębiorca czy osoba fizyczna mogła sprawnie przeprowadzić postępowanie klauzulowe.
Właściwość sądu w sprawie klauzulowej – podstawowe zasady
W polskim prawie cywilnym kluczowy jest art. 781 Kodeksu postępowania cywilnego, który szczegółowo określa, który sąd nadaje klauzulę wykonalności konkretnym tytułom egzekucyjnym. Ogólna zasada mówi, że:
- Tytułowi egzekucyjnemu pochodzącemu od sądu klauzulę wykonalności nadaje sąd pierwszej instancji, w którym sprawa się toczyła lub toczy. Jeżeli akta znajdują się jeszcze w sądzie drugiej instancji (np. w sądzie okręgowym czy apelacyjnym), to ten sąd nadaje klauzulę, dopóki akta są w jego dyspozycji (nie dotyczy to jednak Sądu Najwyższego).
- Tytułom egzekucyjnym pochodzącym od sądu administracyjnego (np. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego) oraz innym tytułom klauzulę wykonalności nadaje sąd rejonowy właściwości ogólnej dłużnika.
- Gdy nie można ustalić sądu właściwości ogólnej dłużnika, właściwy jest sąd rejonowy, w którego okręgu ma być wszczęta egzekucja.
- W przypadku egzekucji mającej toczyć się za granicą – sąd rejonowy, w którego okręgu tytuł egzekucyjny został sporządzony.
Warto pamiętać, że nie jest możliwe umowne ustalenie właściwości sądu w sprawie o nadanie klauzuli wykonalności, chyba że mowa o szczególnych sytuacjach dotyczących np. bankowych tytułów egzekucyjnych.
Praktyczne przykłady ustalania właściwości sądu
Przykład 1: Klauzula wykonalności do wyroku sądu cywilnego
Pani Maria Kowalczyk złożyła powództwo o zapłatę w Sądzie Rejonowym w Toruniu przeciwko firmie „BudMar” z siedzibą w Toruniu. Sprawa zakończyła się wyrokiem zasądzającym zapłatę na rzecz pani Marii. Po uprawomocnieniu wyroku, pani Maria chce rozpocząć egzekucję komorniczą.
Co robi?
Składa wniosek o nadanie klauzuli wykonalności do Sądu Rejonowego w Toruniu – to właśnie ten sąd, jako sąd pierwszej instancji, był właściwy do rozpoznania sprawy i wydał wyrok.
Uwaga: Gdyby w trakcie apelacji akta nadal znajdowały się w sądzie drugiej instancji (np. w Sądzie Okręgowym w Toruniu), tam składa się wniosek, dopóki akta nie wrócą do sądu pierwszej instancji.
Przykład 2: Klauzula wykonalności do nakazu zapłaty w EPU (elektroniczne postępowanie upominawcze)
Spółka „TechPro” z Poznania uzyskała w elektronicznym postępowaniu upominawczym (EPU) nakaz zapłaty przeciwko przedsiębiorcy Radosławowi Nowakowi z Gdańska. Nakaz został wydany przez Sąd Rejonowy Lublin-Zachód w Lublinie (jedyny sąd prowadzący EPU).
Co robi spółka „TechPro”?
Aby nadać klauzulę wykonalności temu nakazowi, musi złożyć wniosek do sądu rejonowego ogólnej właściwości dłużnika, czyli do Sądu Rejonowego w Gdańsku. Do wniosku dołącza dokument z systemu teleinformatycznego potwierdzający istnienie tytułu egzekucyjnego (zgodnie z art. 781 § 13 k.p.c.).
Przykład 3: Klauzula wykonalności do notarialnego tytułu egzekucyjnego
Przedsiębiorca Jan Malinowski zawarł z firmą „Zielona Energia” umowę najmu, zabezpieczoną oświadczeniem o poddaniu się egzekucji, sporządzonym notarialnie. Po rozwiązaniu umowy pan Jan nie zapłacił czynszu, a firma chce rozpocząć egzekucję.
Co robi firma „Zielona Energia”?
Składa wniosek o nadanie klauzuli wykonalności do sądu rejonowego właściwości ogólnej dłużnika, czyli sądu miejsca zamieszkania Jana Malinowskiego. Nie ma tu znaczenia, że obie strony są przedsiębiorcami.
Przykład 4: Egzekucja za granicą – gdzie składać wniosek?
Firma „GlobalTrade” z Warszawy chce prowadzić egzekucję wyroku polskiego sądu przeciwko kontrahentowi mającemu majątek we Francji. Nie zna jego aktualnego adresu zamieszkania.
Co robi firma?
Składa wniosek o nadanie klauzuli wykonalności do sądu rejonowego w Warszawie (w okręgu którego sporządzono wyrok), powołując się na art. 781 § 2 k.p.c.
Właściwość sądu – zasady szczególne i wyjątki
Elektroniczne tytuły egzekucyjne
Dla orzeczeń wydanych w elektronicznym postępowaniu upominawczym, klauzulę wykonalności nadaje się poprzez system teleinformatyczny, a połączenie orzeczenia z klauzulą jest gwarantowane informatycznie.
Jeśli jednak wniosek składa się w formie tradycyjnej, a orzeczenie wydano elektronicznie – klauzulę nadaje się w klasyczny sposób, dołączając odpowiedni wydruk z systemu teleinformatycznego.
Wydziały gospodarcze – kiedy mają właściwość?
Sąd gospodarczy (wydział gospodarczy sądu rejonowego lub okręgowego) rozpoznaje wnioski o nadanie klauzuli wykonalności tylko wtedy, gdy dotyczy to orzeczenia wydanego przez sąd gospodarczy (art. 4582 § 1 pkt 11 k.p.c.). Sam fakt, że tytuł egzekucyjny dotyczy sprawy gospodarczej (np. ugody między firmami), nie ma tu znaczenia.
Właściwość sądu przy braku danych o dłużniku
Jeżeli nie można ustalić sądu właściwości ogólnej dłużnika (np. nieznane miejsce zamieszkania, siedziba lub pobyt), wniosek składa się do sądu rejonowego, w którego okręgu ma być wszczęta egzekucja. Wierzyciel musi uprawdopodobnić, że w danym okręgu znajduje się majątek dłużnika.
Klauzula wykonalności wobec osób nie wymienionych w tytule
Jeśli wniosek dotyczy osoby, która nie jest bezpośrednio wskazana w tytule egzekucyjnym jako dłużnik, sądem właściwym będzie sąd ogólnej właściwości osoby objętej wnioskiem – czyli strony biernej postępowania klauzulowego.
Przepisy ogólne o właściwości sądu – czy mają zastosowanie?
W postępowaniu klauzulowym stosuje się niektóre przepisy ogólne o właściwości sądu (art. 27–30, 43 k.p.c.), ale nie ma możliwości dowolnego przenoszenia sprawy do innego sądu (brak zastosowania art. 45 k.p.c.). Jeśli sąd właściwy nie może rozpoznać sprawy (np. z powodu przeszkody organizacyjnej), sąd przełożony wyznacza inny sąd równorzędny.
Prawa stron – zarzut niewłaściwości sądu
Dłużnik, przeciwko któremu nadawana jest klauzula wykonalności, może podnosić zarzut niewłaściwości sądu – najczęściej w zażaleniu na postanowienie o nadaniu klauzuli. Sporadycznie sąd może wysłuchać dłużnika przed rozpoznaniem wniosku, ale nie jest to regułą.
Kluczowe wskazówki dla praktyków
- Zawsze sprawdzaj, gdzie toczyła się sprawa, która zakończyła się tytułem egzekucyjnym.
- W przypadku tytułów „pozapapierowych” (np. notarialnych, elektronicznych) – weryfikuj miejsce zamieszkania/siedzibę dłużnika.
- Jeśli dłużnik jest nieznany lub egzekucja ma toczyć się za granicą – wybierz sąd według miejsca sporządzenia tytułu lub planowanego prowadzenia egzekucji.
- Pamiętaj, że co do zasady nie można umownie przenieść właściwości sądu w sprawach klauzulowych, z wyjątkiem szczególnych przypadków dotyczących bankowych tytułów egzekucyjnych.
- W przypadku spraw sądowych rozstrzyganych przez sądy gospodarcze – tylko orzeczenie tego sądu nadaje się do postępowania klauzulowego w wydziale gospodarczym.
Podsumowanie – jak prawidłowo określić właściwość sądu?
Właściwe ustalenie sądu, który ma nadać klauzulę wykonalności, to podstawa skutecznej egzekucji. Kieruj się zasadą:
Szukaj sądu, w którym powstał tytuł egzekucyjny, a w przypadku tytułów „pozapapierowych” – sądu właściwości ogólnej dłużnika lub miejsca prowadzenia egzekucji.
Stosuj przepisy szczególne dla orzeczeń elektronicznych i nie bój się weryfikować swojego wyboru – od tego zależy szybkie uzyskanie tytułu wykonawczego!
Podstawa prawna
- art. 781, 778¹, 778², 786, 787, 787¹, 788, 789, 777 § 1, 783 § 4, 781 § 13, 458² § 1 pkt 11, 477⁶, 324 § 4, 125 § 21, 505³¹, 27–30, 43, 44, 13 § 2, 45 – Kodeks postępowania cywilnego
- art. 107 § 1 – Kodeks postępowania karnego
- art. 26 – Kodeks karny wykonawczy
- Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 6.10.2016 r. w sprawie czynności sądu związanych z nadawaniem klauzuli wykonalności elektronicznym tytułom egzekucyjnym oraz sposobu przechowywania i posługiwania się elektronicznymi tytułami wykonawczymi
Tematy porad zawartych w poradniku
- właściwość sądu klauzula wykonalności
- nadanie klauzuli wykonalności elektronicznej
- klauzula wykonalności notarialna 2025
- egzekucja sądowa miejsce złożenia wniosku
- zarzut niewłaściwości sądu klauzula