Zastanawiasz się, co się dzieje z prawem do amortyzacji środków trwałych lub wartości niematerialnych i prawnych (WNiP), które przewłaszczasz na zabezpieczenie kredytu lub pożyczki? To ważne pytanie dla wielu firm korzystających z takich form zabezpieczenia, szczególnie w relacjach z bankami czy innymi instytucjami finansowymi. W tym poradniku dowiesz się, jak wygląda amortyzacja przewłaszczonych składników majątku, jakie są różnice między przewłaszczeniem a innymi formami zabezpieczeń (jak zastaw czy hipoteka), a także na co musisz uważać, podpisując tego typu umowy.
Przewłaszczenie na zabezpieczenie – na czym to polega?
Przewłaszczenie na zabezpieczenie to umowa, na podstawie której dłużnik (np. przedsiębiorca) przenosi własność określonej rzeczy (np. maszyny produkcyjnej, samochodu) lub prawa (np. autorskiego prawa majątkowego) na wierzyciela (zwykle bank), w celu zabezpieczenia spłaty swojego długu. Kluczowe jest to, że przewłaszczenie ma charakter tymczasowy – po spłacie zobowiązania właścicielem z powrotem zostaje dłużnik.
W praktyce przewłaszczenie najczęściej spotykamy:
- przy kredytach inwestycyjnych,
- pożyczkach firmowych,
- umowach leasingowych (w szczególnej formule).
Przykład nr 1:
Firma „TechnoMar” z Bydgoszczy przewłaszcza na rzecz Banku X specjalistyczną maszynę wartą 200 000 zł jako zabezpieczenie kredytu inwestycyjnego. Przez cały okres spłaty kredytu maszyna pozostaje w użyciu firmy „TechnoMar” i generuje przychody.
Prawo do amortyzacji przewłaszczonego środka trwałego
Kto może dokonywać odpisów amortyzacyjnych?
Kluczowy przepis to art. 16f ust. 4 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych (u.p.d.o.p.):
„Odpisów amortyzacyjnych od środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych, które zostały przewłaszczone w celu zabezpieczenia wierzytelności, w tym pożyczki lub kredytu, dokonuje dotychczasowy właściciel, w tym pożyczkobiorca lub kredytobiorca”.
Co to oznacza w praktyce?
- Amortyzacji przewłaszczonego środka trwałego dokonuje cały czas dłużnik (np. Twoja firma), nawet jeśli formalnie właścicielem staje się bank.
- Dotyczy to wyłącznie okresu, w którym przewłaszczenie ma charakter zabezpieczenia – tzn. dopóki nie dojdzie do trwałej utraty prawa własności przez dłużnika (czyli dopóki bank nie zdecyduje się „zatrzymać” rzeczy po niespłaconym kredycie).
Kiedy przedsiębiorca traci prawo do amortyzacji?
Jeśli nie spłacisz kredytu i bank stanie się definitywnym właścicielem przewłaszczonego środka trwałego, przestajesz mieć prawo do amortyzowania tego składnika majątku. Wynika to z zasady, że tylko właściciel może amortyzować środki trwałe (art. 16a, 16b u.p.d.o.p.).
Przykład nr 2:
Pani Anna prowadzi w Gdańsku salon kosmetyczny. Wzięła pożyczkę, zabezpieczając ją przewłaszczeniem auta firmowego. Przez trzy lata dalej amortyzowała samochód, bo terminowo spłacała zobowiązania. Niestety, w czwartym roku nie spłaciła ostatnich rat. Bank przejął samochód na własność – od tego momentu pani Anna nie mogła już kontynuować odpisów amortyzacyjnych.
Przewłaszczenie na zabezpieczenie a inne formy zabezpieczeń
Zastaw i hipoteka – czym się różnią od przewłaszczenia?
- Zastaw (art. 306 Kodeksu cywilnego): Prawo do rzeczy uzyskuje wierzyciel, ale właścicielem nadal pozostaje dłużnik.
- Hipoteka (art. 65 ustawy o księgach wieczystych i hipotece): Dotyczy nieruchomości – ustanowienie hipoteki nie zmienia właściciela nieruchomości.
W przypadku tych zabezpieczeń nie dochodzi do zmiany właściciela środka trwałego, a przedsiębiorca może dalej dokonywać odpisów amortyzacyjnych na zwykłych zasadach. Przewłaszczenie jest wyjątkiem od tej reguły i dlatego wymaga szczególnego uregulowania w przepisach podatkowych.
Przewłaszczenie poza prawem bankowym – ryzyka podatkowe
Przewłaszczenie w umowie cywilnej
Kodeks cywilny nie reguluje wprost umowy przewłaszczenia na zabezpieczenie. Jednak, korzystając z tzw. zasady swobody umów (art. 353^1 k.c.), możesz zawrzeć taką umowę nie tylko z bankiem, ale np. z innym przedsiębiorcą.
Czy w takim przypadku dalej możesz amortyzować przewłaszczony środek trwały?
- Przepisy podatkowe (art. 16f ust. 4 u.p.d.o.p.) nie ograniczają tego prawa wyłącznie do przewłaszczenia na rzecz banku na podstawie art. 101 Prawa bankowego.
- Oznacza to, że w praktyce możesz nadal amortyzować przewłaszczony środek trwały także wtedy, gdy umowa przewłaszczenia została zawarta w ramach swobody umów, choć nie wynika bezpośrednio z ustawy Prawo bankowe.
Uwaga! Organy podatkowe mogą uznawać takie działanie za sporne. Dlatego przy przewłaszczeniu na zabezpieczenie innym niż bank warto wystąpić o indywidualną interpretację podatkową, która ochroni Twoją firmę przed ewentualnymi zarzutami fiskusa.
Praktyczne wskazówki dla przedsiębiorcy – przewłaszczenie a amortyzacja środków trwałych
Aby bezpiecznie i prawidłowo korzystać z możliwości dalszego amortyzowania przewłaszczonych środków trwałych lub WNiP, zwróć uwagę na kilka istotnych aspektów:
O czym musisz pamiętać przewłaszczając środek trwały na zabezpieczenie?
- Precyzyjnie określ w umowie, że przewłaszczenie ma wyłącznie charakter zabezpieczenia, a nie definitywnego przeniesienia własności.
- Prowadź wyodrębnioną ewidencję środków trwałych przewłaszczonych na zabezpieczenie – to pomoże udowodnić, że masz prawo do ich amortyzowania.
- Monitoruj terminy spłat zobowiązań – utrata własności na rzecz wierzyciela (np. banku) definitywnie kończy Twoje prawo do amortyzowania przewłaszczonego składnika majątku.
- Jeżeli przewłaszczenie dotyczy innego podmiotu niż bank, np. innego przedsiębiorcy lub osoby fizycznej, uzyskaj indywidualną interpretację podatkową. Chroni Cię to przed niekorzystną interpretacją przepisów przez urząd skarbowy.
- Nie stosuj amortyzacji w przypadku zabezpieczeń takich jak zastaw czy hipoteka – w tych przypadkach zasady amortyzacji nie ulegają zmianie i dalej przysługują właścicielowi środka trwałego.
Najczęstsze błędy popełniane przez przedsiębiorców
- Brak rozróżnienia przewłaszczenia od zastawu i hipoteki – tylko przy przewłaszczeniu występuje potencjalna zmiana właściciela.
- Kontynuowanie amortyzacji po definitywnym przejęciu środka trwałego przez wierzyciela – od tego momentu tracisz do tego prawo.
- Brak dokumentacji potwierdzającej, że przewłaszczenie służyło wyłącznie zabezpieczeniu – to może skutkować sporem z organami podatkowymi.
Schemat decyzyjny 📄
- Czy środek trwały/WNiP został przewłaszczony na zabezpieczenie?
- ✔ TAK – możesz dokonywać odpisów amortyzacyjnych do momentu spłaty zobowiązania.
- ✖ NIE – stosujesz standardowe zasady amortyzacji.
- Czy przewłaszczenie nastąpiło na podstawie umowy z bankiem (art. 101 Prawa bankowego)?
- ✔ TAK – prawo do amortyzacji nie budzi wątpliwości.
- ✖ NIE – zalecana indywidualna interpretacja podatkowa.
- Czy spłaciłeś całość zobowiązania i odzyskałeś własność?
- ✔ TAK – kontynuujesz amortyzację.
- ✖ NIE, bank/przedsiębiorca przejął definitywnie własność – tracisz prawo do amortyzacji.
Podsumowanie
- Przewłaszczenie na zabezpieczenie pozwala przedsiębiorcy dalej amortyzować środek trwały lub WNiP przez cały czas trwania zabezpieczenia – nawet jeśli formalnie własność jest przeniesiona na wierzyciela (np. bank).
- Po definitywnym przejęciu własności przez wierzyciela, prawo do amortyzacji wygasa.
- W przypadku przewłaszczenia na podstawie umowy cywilnej, a nie bankowej, istnieje pewne ryzyko podatkowe – najlepiej uzyskać indywidualną interpretację podatkową.
- Zastaw i hipoteka nie powodują zmiany właściciela, więc amortyzacja przebiega bez zmian.
- Dokumentuj każde przewłaszczenie i zachowuj dowody księgowe. To kluczowe przy ewentualnej kontroli podatkowej.
Podstawa prawna
- art. 16a, art. 16b, art. 16f ust. 4 – ustawa z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (Dz.U. z 2023 r. poz. 2805, ze zm.)
- art. 101 ust. 1 – ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz.U. z 2023 r. poz. 2488, ze zm.)
- art. 353^1, art. 306 – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. z 2023 r. poz. 1610, ze zm.)
- art. 65 – ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz.U. z 2023 r. poz. 2238, ze zm.)
Tematy porad zawartych w poradniku
- przewłaszczenie na zabezpieczenie a amortyzacja
- amortyzacja środków trwałych przewłaszczonych 2025
- przewłaszczenie vs zastaw i hipoteka
- ryzyka podatkowe przy przewłaszczeniu środków trwałych
- amortyzacja przy przewłaszczeniu cywilnym
Przydatne adresy urzędowe
- https://www.podatki.gov.pl (serwis Ministerstwa Finansów – interpretacje podatkowe, aktualne wzory wniosków)
- https://www.uokik.gov.pl (Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów – porady prawne dot. umów zabezpieczeń)
- https://www.knf.gov.pl (Komisja Nadzoru Finansowego – nadzór nad bankami)