Sprzedaż samochodu, darowizna maszyny czy zamiana nieruchomości – wszystkie te sytuacje łączy jedno: przedmiot, który był objęty ochroną ubezpieczeniową, zmienia właściciela. Niewiele osób wie jednak, że samo posiadanie ważnej polisy nie oznacza, że nabywca automatycznie staje się jej beneficjentem. W efekcie łatwo o utratę ochrony i odmowę wypłaty odszkodowania, jeśli nie zostaną spełnione określone warunki.
W niniejszym poradniku krok po kroku wyjaśniam, jak działa art. 823 Kodeksu cywilnego, jakie formalności należy wykonać i jak unikać pułapek.
Czym jest „zbycie” w rozumieniu ubezpieczenia mienia?
W potocznym języku „zbycie” kojarzy się ze sprzedażą. W prawie – a zwłaszcza w kontekście art. 823 k.c. – to pojęcie jest szersze.
Obejmuje ono wszelkie czynności prawne, które prowadzą do definitywnego przejścia własności lub innego prawa majątkowego na inną osobę, w tym:
- sprzedaż (np. samochodu),
- zamianę (np. wymiana maszyn między przedsiębiorcami),
- darowiznę (np. przekazanie nieruchomości członkowi rodziny).
⚠️ Nie jest zbyciem:
- najem, dzierżawa,
- ustanowienie hipoteki lub zastawu,
- przeniesienie posiadania w ograniczonym zakresie.
Przy sprzedaży z zastrzeżeniem prawa własności (np. zakup na raty) skutki prawne powstają dopiero w momencie zapłaty pełnej ceny.
Dlaczego zbycie przedmiotu powoduje wygaśnięcie polisy?
Podstawą każdej umowy ubezpieczenia jest interes ubezpieczeniowy – powiązanie majątkowe ubezpieczającego z konkretnym przedmiotem.
W chwili sprzedaży (lub innego zbycia) dotychczasowy właściciel traci interes, a więc traci także tytuł prawny do utrzymania umowy. Z kolei nowy właściciel, choć nabywa interes, nie otrzymuje automatycznie praw z polisy.
Zgodnie z art. 823 § 3 k.c.:
„Jeżeli prawa z umowy ubezpieczenia nie zostały przeniesione na nabywcę przedmiotu ubezpieczenia, umowa wygasa z chwilą przejścia przedmiotu na nabywcę.”
Oznacza to, że bez odrębnej czynności prawnej – i często zgody ubezpieczyciela – ochrona wygasa w dniu zbycia.
Warunki skutecznego przeniesienia polisy na nabywcę
Aby nabywca mógł korzystać z ochrony ubezpieczeniowej na podstawie polisy zawartej przez zbywcę, muszą być spełnione łącznie następujące przesłanki:
- Zbycie przedmiotu ubezpieczenia – czyli definitywne przeniesienie prawa własności lub innego prawa majątkowego.
- Konkretność przedmiotu ubezpieczenia – polisa musi być związana z określonym przedmiotem, a nie z ogólnym interesem majątkowym. Przykład: samochód o konkretnym numerze VIN, maszyna o określonym numerze fabrycznym.
- Zbycie w okresie obowiązywania umowy – rozumianym jako czas po zawarciu umowy, a niekoniecznie w trakcie „okresu ochrony” wskazanego na polisie. To rozróżnienie jest istotne: możliwe jest zbycie przed rozpoczęciem ochrony, ale po podpisaniu umowy.
- Zgoda ubezpieczyciela – wymagana, chyba że umowa lub ogólne warunki ubezpieczenia (OWU) przewidują odstępstwo.
📌 Uwaga praktyczna:
Zgoda ubezpieczyciela może być udzielona przed lub po zbyciu (tzw. zgoda następcza). Jednak im dłużej strony zwlekają, tym większe ryzyko sporu, zwłaszcza jeśli w międzyczasie dojdzie do szkody.
Czy zgoda następcza jest zawsze możliwa?
W doktrynie istnieją dwa poglądy:
- Stanowisko ostrożne (M. Krajewski) – zgoda powinna być udzielona najpóźniej w chwili zbycia, bo późniejsze potwierdzenie mogłoby prowadzić do reaktywacji umowy „z mocą wsteczną” i nadużyć (np. zgoda tylko wtedy, gdy szkoda nie wystąpiła).
- Stanowisko liberalne (B. Kucharski) – dopuszcza pełne stosowanie art. 63 k.c., a więc zgodę także po fakcie, nawet jeśli w międzyczasie doszło do szkody, choć widzi ryzyko manipulacji.
Większość autorów – oraz praktyka ubezpieczeniowa – skłania się do uznania, że zgoda następcza jest dopuszczalna, ale nie eliminuje ryzyka sporu z ubezpieczycielem.
Obowiązki stron przy przenoszeniu praw z polisy
- Ubezpieczający (zbywca) – powinien poinformować ubezpieczyciela o zbyciu i zamiarze przeniesienia praw.
- Nabywca – powinien potwierdzić wolę przyjęcia praw i obowiązków z polisy.
- Ubezpieczyciel – ocenia ryzyko i udziela (lub odmawia) zgody.
Problem praktyczny pojawia się w sytuacji, gdy zgoda jest udzielana z opóźnieniem – w tym czasie nie ma pewności, czy ochrona obowiązuje, co komplikuje np. obowiązek ratowania mienia czy zgłaszania szkód.
Scenariusze odpowiedzialności ubezpieczyciela po zbyciu przedmiotu ubezpieczenia
W praktyce mamy cztery możliwe kombinacje zdarzeń:
| Moment szkody | Czy prawa z polisy przeszły na nabywcę? | Kto otrzyma odszkodowanie? | Wyjaśnienie |
|---|---|---|---|
| 1️⃣ Po przejściu przedmiotu i praw | ✔ Tak | Nabywca | Prawa z polisy przeszły wraz z przedmiotem, a szkoda wystąpiła później – pełna ochrona dla nowego właściciela. |
| 2️⃣ Po przejściu przedmiotu, bez przejścia praw | ✖ Nie | Nikt | Umowa wygasła w chwili zbycia, brak podstaw do wypłaty odszkodowania. |
| 3️⃣ Przed przejściem przedmiotu, a prawa przeszły na nabywcę | ✔ Tak | Nabywca | Roszczenie o odszkodowanie jest „prawem z polisy” – jeśli przeszło na nabywcę, on otrzymuje świadczenie, nawet jeśli szkoda powstała u zbywcy. |
| 4️⃣ Przed przejściem przedmiotu, bez przejścia praw | ✖ Nie | Zbywca | Szkoda powstała w czasie, gdy polisa jeszcze obowiązywała na zbywcę – on zgłasza i otrzymuje odszkodowanie. |
Przykłady z życia
Przykład A – sprzedaż auta z niewyjaśnioną szkodą
Pan Adam sprzedał samochód Panu Krzysztofowi, a dzień wcześniej auto zostało zarysowane na parkingu. Strony nie ustaliły przeniesienia praw z polisy AC.
➡ Odszkodowanie należy się Panu Adamowi – szkoda powstała, gdy był właścicielem i stroną umowy.
Przykład B – darowizna maszyny z cesją polisy
Firma „Tech-Masz” podarowała spawarkę innej firmie i jednocześnie, za zgodą ubezpieczyciela, przeniosła prawa z polisy. Kilka dni wcześniej maszyna uległa awarii, a szkoda nie była jeszcze zgłoszona.
➡ Odszkodowanie przysługuje nowemu właścicielowi – wierzytelność przeszła wraz z cesją.
Przykład C – sprzedaż domu, brak cesji polisy
Pani Katarzyna sprzedała dom z polisą od ognia, ale bez przeniesienia praw. Dwa tygodnie później w domu wybuchł pożar.
➡ Nikt nie otrzyma odszkodowania – polisa wygasła w dniu sprzedaży.
Pułapki i ryzyka przy późnej zgodzie ubezpieczyciela
Choć prawo dopuszcza tzw. zgodę następczą (potwierdzenie po fakcie), w praktyce:
- ubezpieczyciel może odmówić jej udzielenia, jeśli w międzyczasie wystąpiła szkoda,
- pojawia się ryzyko manipulacji – decyzja o wyrażeniu zgody może zależeć od tego, czy zdarzenie już zaszło,
- w okresie oczekiwania na zgodę nie ma jasności, kto ma obowiązki wynikające z polisy (np. ratowanie mienia).
Dlatego najbezpieczniej jest uzyskać zgodę jeszcze przed lub w dniu zbycia.
Najważniejsze wskazówki praktyczne
Dla zbywcy:
- Jeśli chcesz, aby nabywca przejął polisę, uwzględnij to w umowie zbycia.
- Poinformuj ubezpieczyciela o zmianie właściciela niezwłocznie.
- Jeśli nie przenosisz praw, pamiętaj, że po sprzedaży ochrona wygasa.
Dla nabywcy:
- Nie zakładaj, że „polisa po prostu przechodzi” – zawsze pytaj o formalności.
- Załatw cesję praw w dniu zakupu lub darowizny.
- Sprawdź, czy ubezpieczyciel wymaga dodatkowej weryfikacji ryzyka (np. oględzin przedmiotu).
Podsumowanie
- Zbycie przedmiotu to nie tylko sprzedaż, ale każda czynność powodująca definitywne przejście własności (zamiana, darowizna).
- Bez przeniesienia praw z polisy umowa wygasa w chwili zbycia – brak ochrony dla nabywcy.
- Przeniesienie praw wymaga spełnienia czterech przesłanek: zbycie, konkretność przedmiotu, zbycie w okresie obowiązywania umowy, zgoda ubezpieczyciela (chyba że OWU stanowią inaczej).
- Zgoda może być udzielona po fakcie, ale to ryzykowne.
- Moment szkody w relacji do momentu przeniesienia praw decyduje o tym, kto otrzyma odszkodowanie.
Podstawa prawna
- art. 823 § 1–3 – Kodeks cywilny
- art. 63 § 1 – Kodeks cywilny
Tematy porad zawartych w poradniku
- przeniesienie polisy przy sprzedaży
- zgoda następcza ubezpieczyciela
- art. 823 k.c. – praktyczne konsekwencje
- odszkodowanie po zbyciu mienia
Przydatne linki:
https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU19640160093/U/D19640093Lj.pdf
https://www.gov.pl/web/ubezpieczenia
https://uokik.gov.pl