Zasada swobody umów to jedna z podstawowych reguł, na których opiera się obrót gospodarczy w Polsce. Dzięki niej przedsiębiorcy mają dużą elastyczność w tworzeniu i kształtowaniu stosunków prawnych. Jednak swoboda ta nie jest absolutna – przepisy prawa wprowadzają określone ograniczenia, które warto znać, aby uniknąć błędów w praktyce.
Poniżej wyjaśniam, czym dokładnie jest zasada swobody umów, jakie ma znaczenie w działalności gospodarczej, jakie są jej granice i jakie praktyczne przykłady pokazują jej zastosowanie.
Czym jest zasada swobody umów?
Zasada swobody umów pozwala przedsiębiorcom kształtować treść i rodzaj zawieranych kontraktów według własnych potrzeb, o ile nie stoją temu na przeszkodzie przepisy prawa. Obejmuje ona zarówno możliwość zawierania umów nazwanych (uregulowanych w Kodeksie cywilnym i innych ustawach), jak i umów nienazwanych, które powstają w praktyce gospodarczej.
Umowy nienazwane to takie, które nie mają odrębnej regulacji ustawowej, ale są dopuszczalne w ramach ogólnych zasad prawa cywilnego. Przykłady:
- franchising,
- faktoring,
- umowy know-how,
- pośrednictwo handlowe,
- spółka cicha.
Czasami praktyka obrotu gospodarczego prowadzi do tego, że umowa nienazwana zostaje uregulowana ustawowo. Tak było w przypadku leasingu – początkowo funkcjonował tylko na podstawie zasady swobody umów, a od 2000 r. został ujęty w art. 709¹–709¹⁸ Kodeksu cywilnego.
Możliwa jest też sytuacja odwrotna – kiedy umowa przestaje być regulowana w przepisach, stając się umową nienazwaną. Przykładem jest spółka cicha, która pierwotnie była uregulowana w Kodeksie handlowym z 1934 r., ale po jego uchyleniu w 1964 r. nie została wprowadzona do Kodeksu cywilnego. Mimo to przedsiębiorcy mogą ją zawierać na podstawie zasady swobody umów.
Przykład praktyczny – spółka cicha
Załóżmy, że przedsiębiorca Jan prowadzi firmę budowlaną w Krakowie. Jego znajomy Adam dysponuje kapitałem i chce uczestniczyć w zyskach z inwestycji, ale nie chce być widoczny jako wspólnik w obrocie prawnym. Strony zawierają umowę spółki cichej – Adam wnosi wkład pieniężny, a Jan prowadzi działalność pod własnym nazwiskiem.
Na zewnątrz kontrahenci i wierzyciele widzą tylko Jana jako przedsiębiorcę – to on odpowiada wobec nich za zobowiązania. Adam uczestniczy jedynie w zyskach (lub stratach), ale nie ponosi odpowiedzialności wobec osób trzecich.
To właśnie przykład praktycznego zastosowania zasady swobody umów – strony mogą stworzyć taki model współpracy, nawet jeśli ustawa nie zawiera jego szczegółowej regulacji.
Zakres zasady swobody umów – cztery aspekty
Zasada swobody umów obejmuje cztery podstawowe obszary:
1. Swoboda decyzji co do zawarcia umowy
Przedsiębiorca sam decyduje, czy chce zawrzeć umowę. Jednak w pewnych sytuacjach nie jest to całkowicie dowolne – np. przedsiębiorstwa energetyczne mają obowiązek dostarczać media (prąd, gaz, wodę), więc odmowa zawarcia umowy byłaby niedopuszczalna.
2. Swoboda wyboru kontrahenta
Co do zasady każdy przedsiębiorca może wybrać, z kim chce współpracować. Ograniczenia pojawiają się, gdy na rynku działa monopolista lub niewielka grupa dostawców – np. w przypadku dostawców gazu czy prądu.
3. Swoboda wyboru formy umowy
Umowy mogą być zawierane ustnie, pisemnie albo w formie aktu notarialnego. W niektórych sytuacjach prawo wymaga szczególnej formy – np. umowa sprzedaży nieruchomości musi być zawarta w formie aktu notarialnego.
4. Swoboda kształtowania treści umowy
Najważniejszy element zasady swobody umów został określony w art. 353¹ Kodeksu cywilnego:
„Strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.”
Oznacza to, że treść umowy nie może:
- być sprzeczna z naturą stosunku prawnego,
- naruszać przepisów prawa (zwłaszcza przepisów bezwzględnie obowiązujących, np. dotyczących ochrony konsumentów),
- być sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.
Ograniczenia swobody umów w praktyce
Swoboda kształtowania umowy jest ograniczona szczególnie w przypadku tzw. umów adhezyjnych (od łac. adhaesio – „przyłączenie”). Są to umowy, których treść ustala silniejsza strona, a druga może je jedynie zaakceptować lub odrzucić.
Przykłady umów adhezyjnych:
- umowa rachunku bankowego,
- umowa ubezpieczenia samochodu,
- umowa sprzedaży energii elektrycznej.
W takich sytuacjach słabsza strona – zazwyczaj konsument – nie ma realnego wpływu na treść umowy.
Podstawa prawna
- art. 353¹ – Kodeks cywilny
- art. 709¹–709¹⁸ – Kodeks cywilny (umowa leasingu)
Tematy porad zawarte w poradniku
- zasada swobody umów w obrocie gospodarczym,
- ograniczenia swobody umów w praktyce,
- umowy nienazwane w działalności gospodarczej,
- umowy adhezyjne i ochrona słabszej strony.