Egzekucja wobec nierzetelnych dłużników bardzo często kończy się fiaskiem, gdy wierzyciel nie zna dokładnego majątku dłużnika lub dłużnik skutecznie ukrywa swoje składniki majątkowe. W takich sytuacjach niezwykle istotnym narzędziem prawnym staje się wyjawienie majątku. Z tego poradnika dowiesz się, kiedy i na jakich zasadach możesz żądać wyjawienia majątku od dłużnika, jak wygląda procedura oraz jakie są jej praktyczne skutki i ograniczenia.
Na czym polega wyjawienie majątku dłużnika?
Wyjawienie majątku to instytucja prawna, która pozwala wierzycielowi uzyskać szczegółowe informacje o majątku dłużnika, zarówno przed rozpoczęciem egzekucji, jak i w jej trakcie lub po nieudanej egzekucji. Jest to narzędzie pomocnicze – samo w sobie nie prowadzi do odzyskania pieniędzy, ale umożliwia skuteczniejsze prowadzenie dalszych czynności egzekucyjnych.
W praktyce, na wniosek wierzyciela, sąd może zobowiązać dłużnika do:
- sporządzenia wykazu majątku (wszystkie rzeczy, pieniądze, wierzytelności i inne prawa majątkowe oraz miejsca ich przechowywania),
- udzielenia informacji o transakcjach na rzecz osób trzecich (gdy ich wartość przekraczała w dacie dokonania minimalne wynagrodzenie za pracę) z ostatnich 5 lat,
- złożenia przyrzeczenia, że przedstawiony wykaz jest prawdziwy i zupełny.
Przykład praktyczny:
Pani Anna z Olsztyna prowadzi sklep internetowy. Jej kontrahent – firma transportowa z Białegostoku – zalega z zapłatą 42 000 zł. Po bezskutecznej egzekucji z konta firmowego i znanych ruchomości pani Anna występuje do sądu o zobowiązanie dłużnika do wyjawienia majątku. Sąd wzywa przedstawiciela firmy transportowej do przedstawienia pełnego wykazu majątku oraz złożenia stosownego przyrzeczenia.
Kiedy można żądać wyjawienia majątku?
Prawo do złożenia wniosku o wyjawienie majątku przysługuje wierzycielowi:
- Po bezskutecznej egzekucji – gdy mimo zajęcia majątku nie uzyskano zaspokojenia roszczenia w całości lub w części,
- W toku egzekucji – jeżeli zajęty majątek nie daje realnej szansy na pełną spłatę długu,
- Przed wszczęciem egzekucji – jeżeli wierzyciel uprawdopodobni, że nie uzyska zaspokojenia należności z majątku znanego lub z bieżących świadczeń dłużnika za okres 6 miesięcy, a dodatkowo po uzyskaniu tytułu wykonawczego wezwał dłużnika do zapłaty listem poleconym, a dłużnik nie zapłacił w terminie 14 dni od otrzymania wezwania.
Ważne! Wniosek o wyjawienie majątku przed egzekucją wymaga uprawdopodobnienia, że wierzyciel nie uzyska zaspokojenia z majątku dłużnika ani z jego świadczeń okresowych (np. wynagrodzenia) za ostatnie 6 miesięcy.
Przykład:
Pan Krzysztof – inwestor z Krakowa – posiada wyrok przeciwko dłużnikowi o zapłatę 130 000 zł. Przed wszczęciem egzekucji dowiaduje się, że dłużnik formalnie nie posiada wartościowych nieruchomości ani pojazdów, a na jego konto bankowe wpływają nieregularne środki. Składa więc wniosek do sądu o wyjawienie majątku, dołączając dokumenty potwierdzające brak majątku pozwalającego na spłatę długu.
Jak przebiega procedura wyjawienia majątku?
Gdzie składa się wniosek?
Wniosek składa się do sądu rejonowego właściwego dla miejsca zamieszkania (siedziby) dłużnika.
Co powinien zawierać wniosek?
- dane wierzyciela i dłużnika,
- tytuł wykonawczy (np. wyrok sądu lub nakaz zapłaty z klauzulą wykonalności),
- uzasadnienie wskazujące na bezskuteczność egzekucji lub uprawdopodobnienie niemożności uzyskania zaspokojenia,
- dowody na brak możliwości uzyskania pełnej spłaty z majątku znanego wierzycielowi.
Przebieg postępowania:
- Wydanie postanowienia – sąd, po zapoznaniu się z wnioskiem i dowodami, wydaje postanowienie o zobowiązaniu dłużnika do złożenia wykazu majątku.
- Wezwanie dłużnika – sąd wzywa dłużnika do stawienia się na rozprawie i przedstawienia wykazu majątku oraz złożenia przyrzeczenia o jego prawdziwości.
- Odpowiedzialność karna – dłużnik uprzedzany jest o odpowiedzialności karnej za podanie fałszywych danych.
- Środki przymusu – jeśli dłużnik uchyla się od złożenia wykazu majątku lub składa nieprawdziwe informacje, sąd może nałożyć grzywnę lub zarządzić przymusowe doprowadzenie.
Różnice między wyjawieniem majątku a wyjaśnieniami dłużnika
W praktyce spotykamy dwa narzędzia mające na celu ujawnienie majątku dłużnika:
- Wyjawienie majątku (art. 913 i n. k.p.c.) – dotyczy ujawnienia całego majątku, odbywa się przed sądem, wymaga złożenia przyrzeczenia.
- Wyjaśnienia dłużnika (art. 761–762 k.p.c., art. 801 k.p.c.) – dotyczą tylko składników majątku niezbędnych do egzekucji, składane są komornikowi, nie wymagają przyrzeczenia i są mniej sformalizowane.
Wyjawienie majątku można wymusić przymusowo, a uchylanie się od tego obowiązku grozi poważniejszymi sankcjami niż w przypadku prostych wyjaśnień dla komornika.
Praktyczne skutki wyjawienia majątku
- Ujawnienie majątku przez dłużnika daje wierzycielowi narzędzie do skuteczniejszej egzekucji.
- Dzięki wykazowi majątku wierzyciel może wskazać nowe składniki do zajęcia, które nie były wcześniej znane.
- Fałszywe oświadczenie lub zatajanie składników majątku grozi odpowiedzialnością karną.
Przykład:
Po złożeniu wykazu majątku przez dłużnika, pani Anna odkrywa, że dłużnik posiada udziały w spółce i kilka wartościowych dzieł sztuki przechowywanych w prywatnym magazynie. Dzięki tej informacji składa wniosek o zajęcie nowych składników majątku, co pozwala jej w końcu uzyskać całość należności.
Ograniczenia i wyjątki
- Wyjawienia majątku nie można żądać, jeśli wierzyciel jest już w posiadaniu zastawu zabezpieczającego całość wierzytelności (chyba że egzekucja już się z tego przedmiotu toczy – art. 825 pkt 4 k.p.c.).
- Wyjawienie majątku nie obejmuje przedmiotów przeznaczonych do praktyk religijnych (np. szaty liturgiczne, naczynia kultu religijnego).
- Nie można prowadzić równoległych postępowań sądowego i komorniczego wyjawienia majątku – najpierw musi upłynąć rok od poprzedniego przyrzeczenia lub wyczerpania środków przymusu (art. 918¹ k.p.c.).
Wyjawienie majątku w egzekucji administracyjnej
W postępowaniu administracyjnym (np. w egzekucji podatkowej lub wobec długów wobec ZUS) organ egzekucyjny może również żądać wyjawienia majątku na zasadach określonych w Kodeksie postępowania cywilnego (art. 71 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji).
Podsumowanie – najważniejsze zasady
- Wyjawienie majątku to kluczowy instrument dla wierzycieli, który pozwala zdobyć wiedzę o rzeczywistym stanie majątkowym dłużnika i zwiększa szanse na odzyskanie należności.
- Wniosek można złożyć zarówno po bezskutecznej egzekucji, w jej toku, jak i przed jej rozpoczęciem – pod warunkiem spełnienia odpowiednich przesłanek.
- Procedura wymaga udziału sądu, a zatajenie majątku przez dłużnika grozi odpowiedzialnością karną i środkami przymusu.
- Znajomość procedury oraz właściwe przygotowanie wniosku znacznie zwiększają skuteczność działań egzekucyjnych.
Podstawa prawna
- art. 913 § 1 i § 2, art. 914–920¹, art. 761, art. 801, art. 801¹, art. 801², art. 825 pkt 4, art. 824 § 1 pkt 3, art. 888, art. 901, art. 1045 – Kodeks postępowania cywilnego
- art. 71 – Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji
- art. 10 ust. 1 – Ustawa z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę
Tematy porad zawartych w poradniku
- wyjawienie majątku w egzekucji
- skuteczna egzekucja długu
- wniosek o wyjawienie majątku
- postępowanie egzekucyjne krok po kroku
- komornik i sąd w egzekucji