W polskim systemie podatkowym istotne znaczenie ma to, który organ rozpatruje sprawę podatnika w pierwszej instancji, a który pełni funkcję organu odwoławczego. Zasady te określa przede wszystkim Ordynacja podatkowa, a w niektórych przypadkach również ustawa o Krajowej Administracji Skarbowej (KAS). Poniżej wyjaśniamy, jak wygląda właściwość instancyjna organów podatkowych, kiedy stosuje się wyjątki oraz jakie gwarancje ma podatnik w postępowaniu odwoławczym.
Kto jest organem pierwszej instancji w sprawach podatkowych?
Zasadniczo, zgodnie z przepisami Ordynacji podatkowej, organami podatkowymi pierwszej instancji są:
- naczelnicy urzędów skarbowych,
- naczelnicy urzędów celno-skarbowych,
- wójtowie, burmistrzowie (prezydenci miast),
- starostowie,
- marszałkowie województw.
Od decyzji wydanych przez te organy można się odwołać – zasada ta wynika z tzw. dewolutywności środków zaskarżenia, czyli przekazywania sprawy do rozpatrzenia przez organ wyższego stopnia.
Organy odwoławcze w postępowaniu podatkowym
W przypadku decyzji wydawanych przez:
- naczelników urzędów skarbowych i naczelników urzędów celno-skarbowych – organem odwoławczym jest dyrektor izby administracji skarbowej;
- wójtów, burmistrzów, prezydentów miast, starostów i marszałków województw – organem odwoławczym jest samorządowe kolegium odwoławcze (SKO).
Taki podział zapewnia dwuinstancyjność postępowania – podatnik ma prawo, by jego sprawa została rozpatrzona ponownie przez inny, niezależny organ.
Wyjątki – gdy organ odwoławczy działa jako pierwsza instancja
Zarówno Ordynacja podatkowa, jak i ustawa o Krajowej Administracji Skarbowej przewidują sytuacje, w których organ zwykle odwoławczy działa jako organ pierwszej instancji. Dotyczy to głównie tzw. trybów nadzwyczajnych, czyli przypadków ponownego badania prawidłowości wcześniej wydanych decyzji.
W takich sytuacjach organami pierwszej instancji mogą być:
- dyrektor izby administracji skarbowej,
- samorządowe kolegium odwoławcze.
Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej (KIS) jako organ pierwszej instancji
Szczególną rolę w strukturze organów podatkowych pełni Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej. Działa on w pierwszej instancji w sprawach dotyczących:
- wydawania wiążącej informacji stawkowej (WIS) na potrzeby VAT – dla dostawy, importu lub nabycia towarów oraz świadczenia usług;
- wydawania wiążącej informacji akcyzowej (WIA) – zgodnie z przepisami ustawy o podatku akcyzowym.
W praktyce oznacza to, że przedsiębiorca może zwrócić się bezpośrednio do Dyrektora KIS z wnioskiem o interpretację, zanim zastosuje daną stawkę podatkową.
Szef Krajowej Administracji Skarbowej jako organ pierwszej instancji
Szef Krajowej Administracji Skarbowej (KAS) może również działać jako organ pierwszej instancji, jeśli:
- z urzędu prowadzi sprawę o:
- stwierdzenie nieważności decyzji,
- wznowienie postępowania,
- zmianę lub uchylenie decyzji ostatecznej,
- stwierdzenie wygaśnięcia decyzji;
- przejmuje od Dyrektora KIS postępowanie dotyczące WIS lub WIA;
- rozstrzyga sprawy, w których może być zastosowana klauzula przeciwko unikaniu opodatkowania lub środki ograniczające umowne korzyści.
Brak dewolutywności – organ rozpatruje odwołanie od własnej decyzji
W pewnych przypadkach Ordynacja podatkowa odstępuje od zasady dewolutywności. Oznacza to, że ten sam organ, który wydał decyzję w pierwszej instancji, może rozpatrzyć również odwołanie. Takie rozwiązanie stosuje się wyjątkowo – gdy:
- nie ma organu wyższego stopnia, któremu można przekazać odwołanie,
- uzasadniają to względy strukturalne,
- istnieje potrzeba ochrony niezależności organu lub zapewnienia wysokich kwalifikacji rozstrzygających urzędników.
W takich sytuacjach organami odwoławczymi od własnych decyzji mogą być:
- Szef Krajowej Administracji Skarbowej,
- Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej,
- Dyrektorzy izb administracji skarbowej,
- Samorządowe kolegia odwoławcze.
Gwarancje bezstronności i zasada dwuinstancyjności
Choć w niektórych sprawach ten sam organ rozpoznaje odwołanie, zasada dwuinstancyjności zostaje zachowana. Dzieje się tak dlatego, że:
- sprawę rozpatruje inny pracownik lub funkcjonariusz niż ten, który uczestniczył w wydaniu decyzji pierwszej instancji;
- zapewnia to bezstronność i obiektywizm postępowania;
- przestrzegane są również zasady:
- zaufania do organów podatkowych,
- prawdy materialnej,
- rzetelności i sprawiedliwości postępowania.
Przykład praktyczny
Pan Adam Nowacki, przedsiębiorca z Poznania, otrzymał decyzję od Naczelnika Urzędu Skarbowego Poznań-Nowe Miasto dotyczącą zaległości w podatku VAT. Nie zgadza się z ustaleniami urzędu i składa odwołanie.
Zgodnie z przepisami, jego odwołanie zostanie przekazane do Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu, który ponownie rozpatrzy sprawę.
Natomiast gdyby Pan Adam otrzymał decyzję w sprawie wiążącej informacji stawkowej (WIS), wówczas organem pierwszej instancji byłby Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej, a ewentualne odwołanie rozpatrywałby ten sam organ – ale przez innego urzędnika.
Podstawa prawna
- art. 13 § 1, art. 14 § 1, art. 220–222 – ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2024 r. poz. 1985 z późn. zm.)
- art. 5–9, art. 11, art. 13 – ustawa z dnia 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej (Dz.U. z 2024 r. poz. 2093 z późn. zm.)
- dział IA ustawy z dnia 6 grudnia 2008 r. o podatku akcyzowym (Dz.U. z 2024 r. poz. 1960 z późn. zm.)
Tematy zawarte w poradniku
- właściwość instancyjna organów podatkowych
- odwołanie od decyzji urzędu skarbowego
- Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej – kompetencje
- Szef Krajowej Administracji Skarbowej jako organ podatkowy
- tryby nadzwyczajne w postępowaniu podatkowym
Linki do źródeł
- https://isap.sejm.gov.pl/ – oficjalny tekst ustaw
- https://www.podatki.gov.pl/ – serwis Ministerstwa Finansów
- https://www.kas.gov.pl/ – strona Krajowej Administracji Skarbowej