Czy ubezpieczyciel może unieważnić umowę ubezpieczenia, powołując się na błąd lub podstęp klienta? To pytanie od lat budzi wątpliwości – zarówno wśród praktyków prawa, jak i w orzecznictwie. Rozstrzygnięcie tej kwestii wpływa na to, czy umowa ubezpieczenia będzie dalej wiążąca, a także na to, czy ubezpieczyciel będzie musiał wypłacić odszkodowanie.
W tym poradniku krok po kroku omówię:
- kiedy i w jakim zakresie ubezpieczyciel może powołać się na wady oświadczeń woli,
- jaką rolę odgrywa art. 815 § 3 Kodeksu cywilnego,
- jakie są stanowiska doktryny i orzecznictwa,
- jakie skutki praktyczne niesie przyjęcie jednej lub drugiej interpretacji.
1. Czym są wady oświadczeń woli?
W prawie cywilnym mamy do czynienia z kilkoma typowymi wadami oświadczeń woli. Są to sytuacje, w których strona umowy złożyła swoje oświadczenie (np. podpisała umowę) w warunkach naruszających swobodę decyzji lub w sposób sprzeczny z rzeczywistym zamiarem. Najważniejsze z nich to:
- Brak świadomości lub swobody – art. 82 k.c.
- Pozorność oświadczenia – art. 83 k.c.
- Błąd istotny – art. 84 k.c.
- Podstęp – art. 86 k.c.
- Groźba – art. 87 k.c.
W kontekście umów ubezpieczenia najczęściej sporne są dwa przypadki – błąd i podstęp – oraz to, czy w ogóle można je stosować, jeśli w grę wchodzi naruszenie obowiązku informacyjnego klienta (deklaracji lub notyfikacji).
2. Art. 815 k.c. – zasady szczególne dla umów ubezpieczenia
W odniesieniu do ubezpieczeń szczególne znaczenie ma art. 815 k.c., a w szczególności jego § 3, który stanowi:
„Jeżeli ubezpieczający naruszył obowiązki, o których mowa w § 1 i 2, ubezpieczyciel nie ponosi odpowiedzialności za skutki okoliczności, które z naruszeniem tych obowiązków nie zostały podane do jego wiadomości. W razie wątpliwości przyjmuje się, że wypadek przewidziany umową i jego następstwa są skutkiem takich okoliczności, jeżeli ubezpieczający dopuścił się winy umyślnej.”
Oznacza to, że:
- jeżeli klient zatai informacje, o które pytał ubezpieczyciel,
- i informacje te mają wpływ na zakres odpowiedzialności lub ocenę ryzyka,
to ubezpieczyciel może odmówić wypłaty odszkodowania.
Przy winie umyślnej działa domniemanie, że zatajenie przyczyniło się do powstania szkody – i to klient musi to domniemanie obalić.
3. Różne podejścia – od pełnej swobody po całkowite wyłączenie błędu i podstępu
W doktrynie można wyróżnić trzy główne stanowiska:
3.1. Pełne stosowanie art. 82, 83 i 87 k.c.
W tym ujęciu ubezpieczyciel może powołać się na:
- brak świadomości lub swobody,
- pozorność oświadczenia,
- groźbę.
Ich zastosowanie w praktyce jest jednak znikome.
3.2. Spór o błąd i podstęp (art. 84 i 86 k.c.)
Tutaj zaczyna się problem. Czy art. 815 § 3 k.c. jest lex specialis względem przepisów o błędzie i podstępie? I jeśli tak, to w jakim zakresie?
- Wariant wąski – lex specialis tylko w zakresie obowiązków deklaracji i notyfikacji, a więc w praktyce po zajściu wypadku.
- Wariant szeroki – lex specialis od momentu zawarcia umowy w odniesieniu do wszelkich żądanych informacji.
4. Poglądy doktryny – kto i co twierdzi?
- M. Krajewski – art. 815 § 3 k.c. jest lex specialis, ale tylko w zakresie obowiązków deklaracji i notyfikacji. Poza tym możliwe jest stosowanie błędu i podstępu. Sankcja z art. 815 § 3 k.c. działa dopiero po wypadku.
- J. Pokrzywniak – art. 815 § 1 k.c. to norma bezwzględnie obowiązująca, która po wypadku uniemożliwia odmowę wypłaty odszkodowania, jeśli zatajenie nie miało wpływu na zdarzenie i jego skutki. Przed wypadkiem jednak ubezpieczyciel może stosować błąd i podstęp.
- J.M. Kondek – możliwe jest łączne stosowanie przepisów o błędzie, podstępie i art. 286 k.k. (oszustwo).
- J. Nawracała – nie uznaje art. 815 § 3 k.c. za lex specialis, gdyż korzystniejsze dla klienta jest odstąpienie od umowy (nieważność ex tunc).
- B. Kucharski – popiera Krajewskiego, ale twierdzi, że przepis ten wyłącza także błąd – choć nie do końca precyzuje w jakim zakresie.
- M. Fras – opowiada się za stosowaniem art. 815 § 3 k.c. jako lex specialis wobec art. 84 i 86 k.c.
5. Orzecznictwo – brak jednolitej linii
Sądy w podobnych sprawach wydają odmienne wyroki.
Przykłady:
- SO Nowy Sącz (2018) – uznał błąd (art. 84 k.c.) mimo że uchylenie się nastąpiło po wypadku; art. 815 k.c. został wspomniany, ale nie zastosowany.
- SA Kraków – dopuścił błąd po wypadku, ale stwierdził brak zgodnych oświadczeń woli.
- SO Olsztyn (2014) – art. 815 § 3 k.c. to lex specialis, po wypadku błąd nie ma zastosowania.
- SA Lublin (2015) – dopuścił błąd po wypadku, ale uchylenie się było nieskuteczne z przyczyn formalnych.
6. Jak działa domniemanie z art. 815 § 3 k.c.?
Ważnym elementem tego przepisu jest domniemanie prawne:
Jeżeli ubezpieczający działał umyślnie, a zataił informacje, o które pytał ubezpieczyciel, przyjmuje się, że wypadek i jego skutki są następstwem tego zatajenia.
To klient musi udowodnić, że jest inaczej.
Przykład z orzecznictwa – SA Katowice
Sąd wskazał, że nawet jeśli okoliczności zatajenia nie miały bezpośredniego wpływu na wypadek, ubezpieczyciel może powołać się na to domniemanie. Jeżeli klient go nie obali – ubezpieczyciel jest wolny od odpowiedzialności.
W praktyce:
- brak obalenia domniemania = odmowa wypłaty odszkodowania,
- a domniemanie obejmuje również sytuacje, gdy wpływ zatajenia jest wątpliwy.
7. Obowiązek, a nie tylko prawo do odmowy wypłaty
Autor tekstu źródłowego podkreśla, że art. 815 § 3 k.c. nie tylko umożliwia odmowę wypłaty, ale wręcz nakłada na ubezpieczyciela obowiązek jej odmowy w razie naruszenia obowiązku deklaracji/notyfikacji, jeśli spełnione są przesłanki ustawowe.
Dodatkowo:
- ubezpieczyciel nie może odmówić wypłaty, jeśli pominięto informacje nieistotne (nie wpływające na wypadek ani jego skutki),
- ale jeśli działa domniemanie i nie zostało ono obalone – musi odmówić.
8. Dlaczego autor sprzeciwia się łączeniu błędu/podstępu z art. 815 k.c.?
Zdaniem autora:
- łączenie tych podstaw prowadziłoby do obejścia przepisu bezwzględnie obowiązującego,
- ubezpieczyciel mógłby w prosty sposób unieważniać umowy, powołując się na podstęp nawet przy okolicznościach niezwiązanych z wypadkiem,
- w efekcie art. 815 k.c. byłby zbędny, bo i tak można by powołać się na przepisy o wadach oświadczeń woli.
Ilustracja – AC i brak zabezpieczenia
Wyobraźmy sobie, że klient wykupił AC, ale zataił brak dodatkowego zabezpieczenia antykradzieżowego.
- Auto zostało uszkodzone w kolizji (nie skradzione).
- Gdyby łączyć podstęp z art. 815 k.c., ubezpieczyciel mógłby unieważnić umowę i odmówić wypłaty – mimo że brak zabezpieczenia nie miał wpływu na kolizję.
- Przy podejściu lex specialis – umowa jest ważna, a odmowa wypłaty możliwa tylko, jeśli zatajenie miało wpływ na wypadek lub działa domniemanie.
9. Korzyści dla ubezpieczyciela z podejścia lex specialis
Wbrew pozorom uznanie art. 815 § 3 k.c. za lex specialis jest korzystne również dla ubezpieczyciela:
- zatrzymuje składkę,
- zwalnia się z wypłaty odszkodowania w razie zatajenia istotnych informacji,
- unika obowiązku zwrotu składki (który pojawiłby się przy unieważnieniu umowy ex tunc z powodu błędu/podstępu).
10. Ograniczenie sankcji dla klienta
Z punktu widzenia klienta podejście lex specialis oznacza, że:
- jedyną sankcją za zatajenie istotnych informacji jest brak wypłaty odszkodowania,
- ubezpieczyciel nie może dodatkowo żądać odszkodowania na podstawie art. 471 k.c.,
- brak wypłaty dotyczy tylko skutków okoliczności zatajonych, a nie wszystkich zdarzeń objętych umową.
11. Stanowisko sądów konsumenckich – przykład SA Warszawa (2015)
Sąd Apelacyjny uznał, że art. 815 § 3 k.c. przewiduje wyłącznie sankcję w postaci braku odpowiedzialności za skutki zatajenia – a nie prawo do wypowiedzenia umowy.
Dodał, że stosowanie we wzorcach umów klauzul dających ubezpieczycielowi prawo do wypowiedzenia w razie naruszenia obowiązku z art. 815 § 1 k.c. narusza zbiorowe interesy konsumentów.
12. Intencja ustawodawcy
Z uzasadnienia projektu nowelizacji k.c. wynika, że:
- celem było zwolnienie ubezpieczyciela z odpowiedzialności w razie wadliwego wypełnienia obowiązków deklaracji i notyfikacji,
- a nie unieważnianie umowy ubezpieczenia,
- rozwiązanie miało działać także wtedy, gdy zatajenie wpłynęło tylko na zakres odpowiedzialności, a nie na samo zajście wypadku.
13. Rola brokerów ubezpieczeniowych
Ograniczenia z art. 815 k.c. dotyczą ubezpieczyciela.
Broker ubezpieczeniowy:
- może powoływać się na wszystkie wady oświadczeń woli (błąd, podstęp itd.),
- a fakt, że broker tworzy produkt ubezpieczeniowy (art. 11 ustawy o dystrybucji ubezpieczeń), nie zmienia sytuacji – nadal nie jest ubezpieczycielem.
14. Podsumowanie – najważniejsze wnioski
📌 Art. 815 § 3 k.c. to przepis bezwzględnie obowiązujący – nie można go umownie wyłączyć ani ograniczyć.
📌 W mojej ocenie (i autora tekstu źródłowego) stanowi on lex specialis wobec art. 84 i 86 k.c., i to od momentu zawarcia umowy w odniesieniu do wszelkich informacji, o które pytał ubezpieczyciel.
📌 Celem przepisu jest zwolnienie ubezpieczyciela z odpowiedzialności, a nie unieważnianie umów.
📌 Przyjęcie podejścia lex specialis:
- daje ubezpieczycielowi możliwość zatrzymania składki i odmowy wypłaty tylko w zakresie skutków zatajenia,
- ogranicza ryzyko automatycznego unieważniania umów z powodów formalnych,
- chroni klientów przed nadmiernie dotkliwymi sankcjami.
📌 Łączenie przepisów o błędzie/podstępie z art. 815 k.c. może prowadzić do obchodzenia prawa i czynić art. 815 k.c. przepisem pustym.
📌 Domniemanie z art. 815 § 3 k.c. jest potężnym narzędziem ubezpieczyciela – jeśli klient nie obali domniemania, odszkodowania nie będzie, nawet jeśli zatajona okoliczność nie miała ewidentnego wpływu na wypadek.
📌 Brokerzy nie są objęci ograniczeniami z art. 815 k.c. – mogą powoływać się na pełen katalog wad oświadczeń woli.
15. Praktyczne wskazówki dla przedsiębiorców i klientów
✔ Dla klientów:
- Rzetelnie odpowiadaj na pytania ubezpieczyciela – zatajenie może Cię kosztować brak odszkodowania.
- Nie zakładaj, że jeśli zatajenie nie miało wpływu na wypadek, ubezpieczyciel zapłaci – działa domniemanie winy umyślnej.
- Zachowuj dokumentację – może być potrzebna do obalenia domniemania.
✔ Dla przedsiębiorców i brokerów:
- Jeśli reprezentujesz klienta – upewnij się, że formularze są wypełnione kompletnie i zgodnie z prawdą.
- W sporach powołuj się na stanowisko sądów i doktryny, które ograniczają możliwość unieważniania umów przez ubezpieczyciela.
- Wykorzystuj możliwość powołania się na błąd/podstęp, jeśli działasz jako broker, a nie jako ubezpieczyciel.
16. Podstawa prawna
- art. 82, art. 83, art. 84, art. 86, art. 87 – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
- art. 815 § 1–3 – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
- art. 286 – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny
- art. 11 – ustawa z dnia 15 grudnia 2017 r. o dystrybucji ubezpieczeń
17. Tematy porad zawartych w poradniku
- art. 815 k.c. w ubezpieczeniach
- błąd i podstęp w umowie ubezpieczenia
- odpowiedzialność ubezpieczyciela za zatajenie informacji
18. Przydatne linki urzędowe
- Kodeks cywilny: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU19640160093/U/D19640093Lj.pdf
- Kodeks karny: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU19970880553/U/D19970553Lj.pdf
- Ustawa o dystrybucji ubezpieczeń: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20180002215/U/D20182215Lj.pdf
- Komisja Nadzoru Finansowego: https://www.knf.gov.pl/
