Utwory zależne stanowią istotny element prawa autorskiego, szczególnie w czasach, gdy twórczość coraz częściej polega na adaptacjach, przeróbkach czy tłumaczeniach. W praktyce działalności artystycznej, wydawniczej i biznesowej powstaje wiele dzieł bazujących na cudzych utworach – od tłumaczeń literackich, przez aranżacje muzyczne, aż po adaptacje filmowe. W niniejszym poradniku wyjaśniamy, czym jest utwór zależny, jakie prawa przysługują jego twórcy, a jakie autorowi dzieła pierwotnego, a także jakie warunki trzeba spełnić, aby móc legalnie korzystać z opracowania.
Pojęcie i istota utworu zależnego
Zgodnie z doktryną i orzecznictwem, utwór zależny (zwany również opracowaniem lub utworem pochodnym) to postać dzieła niesamoistnego, czyli takiego, które powstało w oparciu o cudzy utwór pierwotny. Podstawą jego istnienia jest wcześniejsze dzieło, z którego twórca opracowania czerpie treść, a często także formę. Jednocześnie musi on wnieść indywidualny, twórczy wkład, aby nowe dzieło miało charakter oryginalny.
Jak wskazał Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z 25.10.2013 r. (I ACa 543/13, LEX nr 1394240):
„Przesłanka twórczości odgrywa zasadniczą rolę przy ocenie, czy mamy do czynienia z opracowaniem, podobnie jak w przypadku dzieł inspirowanych.”
Zależność wewnętrzna i zewnętrzna
Istotą opracowania jest twórcza ingerencja w cudze dzieło, prowadząca do powstania nowego utworu. „Zależność” przejawia się w relacjach wewnętrznych między autorem dzieła macierzystego a twórcą opracowania – to ich prawa i obowiązki wzajemnie się krzyżują. Natomiast na zewnątrz, w relacjach z osobami trzecimi, opracowanie jest traktowane tak samo jak dzieło pierwotne.
Potwierdza to orzecznictwo – Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z 8.10.2014 r. (VI ACa 1845/13, LEX nr 1677103) stwierdził, że:
„Z punktu widzenia stosunków zewnętrznych opracowanie jest takim samym dziełem jak utwór oryginalny.”
Brak sztywnych kryteriów
Nie istnieją uniwersalne mierniki pozwalające określić minimalny wkład twórczy niezbędny, by dane dzieło uznać za opracowanie. Z uwagi na różnorodność przejawów twórczości, każda sytuacja wymaga indywidualnej oceny.
Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z 27.11.2013 r. (I ACa 852/13, LEX nr 1409250) podkreślił, że zastosowanie przez autora odmiennej techniki artystycznej niż ta użyta w dziele pierwotnym może stanowić wystarczającą podstawę do uznania dzieła za utwór zależny.
Typowe przykłady utworów zależnych
Do najczęściej spotykanych opracowań zaliczamy:
- tłumaczenia (np. powieści literackich czy dokumentów),
- adaptacje (np. książki na scenariusz filmowy),
- przeróbki i aranżacje muzyczne,
- przekłady na inne formy sztuki (np. dramatyzacja powieści, inscenizacja sztuki teatralnej).
Ale katalog jest znacznie szerszy – opracowaniami mogą być także:
- streszczenia,
- antologie,
- edycje krytyczne,
- sfilmowanie spektaklu teatralnego,
- przerobienie muzyki klasycznej na rozrywkową.
Nowe wyzwania – sztuczna inteligencja
W ostatnich latach pojawił się nowy problem praktyczny: programy translatorskie oparte na modelach sztucznej inteligencji. Tego rodzaju aplikacje dokonują tłumaczeń, opierając się na bazach danych, statystyce oraz języku używanym w internecie. Powstaje pytanie, czy takie tłumaczenia mogą być uznane za utwory zależne.
Obecnie, zgodnie z obowiązującymi przepisami, nie można przypisać statusu utworu tłumaczeniom wygenerowanym przez program komputerowy. Wynika to z faktu, że ochrona prawnoautorska przysługuje jedynie przejawom działalności twórczej człowieka. Chyba że ustawodawca zdecyduje inaczej – np. uzna za twórcę autora programu, przy pomocy którego powstało tłumaczenie.
📌 Przykład praktyczny:
Firma z Warszawy korzysta z zaawansowanego programu AI do tłumaczenia instrukcji obsługi swoich produktów. Choć teksty są poprawne i spójne, obecnie nie mogą być one traktowane jako utwory w rozumieniu prawa autorskiego – brak im bowiem elementu ludzkiej twórczości. Firma nadal ma prawo wykorzystywać te tłumaczenia w działalności gospodarczej, ale nie może powoływać się na ochronę prawnoautorską w razie ich skopiowania przez konkurencję.
Opracowanie cudzego utworu jako przedmiot prawa autorskiego
Prawo autorskie chroni nie tylko twórców dzieł pierwotnych, lecz także osoby, które dokonują ich twórczych opracowań. W art. 2 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych ustawodawca wyraźnie wskazuje:
„Opracowanie cudzego utworu, w szczególności tłumaczenie, przeróbka, adaptacja, jest przedmiotem prawa autorskiego bez uszczerbku dla prawa do utworu pierwotnego.”
Oznacza to, że:
- twórca opracowania uzyskuje własne prawa autorskie do stworzonego dzieła,
- prawa te nie ograniczają ochrony, jaka przysługuje autorowi utworu pierwotnego.
Inaczej mówiąc – istnieją obok siebie dwa odrębne prawa autorskie: jedno do dzieła oryginalnego, a drugie do opracowania.
Warunki uznania opracowania za utwór
Nie każde przeredagowanie czy tłumaczenie automatycznie będzie chronione. Aby opracowanie stało się przedmiotem prawa autorskiego, musi spełniać przesłanki określone w art. 1 ust. 1 pr. aut.:
„Przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia.”
Warunki te można rozłożyć na trzy elementy:
- Działalność twórcza – konieczny jest oryginalny, kreatywny wkład autora opracowania.
- Indywidualny charakter – dzieło musi odzwierciedlać osobisty styl lub wybory twórcy.
- Ustalenie w jakiejkolwiek postaci – ochrona powstaje już z chwilą stworzenia utworu i jego utrwalenia (np. zapisania tekstu, namalowania obrazu, stworzenia pliku komputerowego).
Powstanie prawa autorskiego do opracowania
Prawo autorskie do opracowania powstaje w sposób pierwotny – czyli automatycznie z chwilą ustalenia dzieła, bez potrzeby rejestracji czy dodatkowych formalności.
Twórcy opracowania przysługują:
- autorskie prawa osobiste – np. prawo do autorstwa, oznaczenia utworu swoim nazwiskiem, nienaruszalności treści i formy,
- autorskie prawa majątkowe – prawo do korzystania z opracowania i czerpania z niego korzyści finansowych.
Co istotne, twórca opracowania ma również prawo do wykonywania autorskich praw zależnych do swojego opracowania. Oznacza to, że np. tłumacz książki może decydować, kto i w jaki sposób będzie dokonywał przeróbek jego tłumaczenia.
📌 Przykład praktyczny:
Pani Katarzyna przetłumaczyła na język polski hiszpańską powieść. Jej tłumaczenie jest utworem zależnym – chronionym prawem autorskim. Wydawnictwo, które chce wydać książkę w Polsce, musi uzyskać zarówno prawa od autora oryginalnej powieści (lub jego spadkobierców), jak i prawa od pani Katarzyny jako tłumaczki.
Rozporządzanie i korzystanie z opracowania
Twórca opracowania – choć zyskuje własne prawa autorskie – nie może swobodnie rozporządzać swoim dziełem. Wynika to z tzw. prawa zależnego, zgodnie z którym korzystanie i rozporządzanie opracowaniem wymaga zgody autora utworu pierwotnego. Wyjątek pojawia się jedynie wtedy, gdy autorskie prawa majątkowe do dzieła pierwotnego wygasły (np. 70 lat po śmierci twórcy).
Podstawę prawną stanowi art. 2 ust. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych:
„Rozporządzanie i korzystanie z opracowania zależy od zezwolenia twórcy utworu pierwotnego (prawo zależne), chyba że autorskie prawa majątkowe do utworu pierwotnego wygasły.”
Jak wygląda zgoda autora dzieła pierwotnego?
Zezwolenie może być:
- wyraźne – np. udzielone w formie umowy,
- dorozumiane – wynikające z zachowania twórcy pierwotnego (np. brak sprzeciwu przy wcześniejszej współpracy).
W praktyce najczęściej zgoda jest udzielana w drodze umowy licencyjnej, która reguluje:
- zakres korzystania z opracowania (np. wydanie książki, emisja filmu, koncert),
- czas i terytorium, na którym licencja obowiązuje,
- wysokość i sposób wypłaty wynagrodzenia.
⚠️ Uwaga: w przypadku autorskich baz danych oraz programów komputerowych samo stworzenie opracowania wymaga zgody twórcy utworu pierwotnego – niezależnie od tego, czy opracowanie ma być rozpowszechniane.
Cofnięcie zgody – pięcioletnia zasada
Prawo autorskie przewiduje mechanizm ochrony interesów twórcy dzieła pierwotnego. Zgodnie z art. 2 ust. 3 pr. aut.:
„Twórca utworu pierwotnego może cofnąć zezwolenie, jeżeli w ciągu pięciu lat od jego udzielenia opracowanie nie zostało rozpowszechnione. Wypłacone twórcy wynagrodzenie nie podlega zwrotowi.”
Oznacza to, że:
- jeśli w ciągu 5 lat opracowanie nie trafi do publiczności, autor utworu pierwotnego może wycofać zgodę,
- nie ma obowiązku zwracania wynagrodzenia, które otrzymał wcześniej.
Charakter umowy między twórcą pierwotnym a twórcą opracowania
Umowa ta ma charakter:
- licencji wyłącznej lub niewyłącznej – w zależności od uzgodnień stron,
- odpłatny – ustawodawca wskazuje, że w przypadku cofnięcia zezwolenia, twórca pierwotny zachowuje wynagrodzenie.
📌 Przykład praktyczny:
Pan Tomasz stworzył adaptację sceniczną powieści z lat 90. Uzyskał zgodę od autora książki na wystawienie spektaklu. Jednak przez 6 lat teatr nie zdecydował się na jego realizację. W tej sytuacji autor książki mógł cofnąć swoją zgodę, a pan Tomasz nie mógł żądać zwrotu wynagrodzenia, które wypłacił w ramach umowy licencyjnej.
Charakter zezwolenia na wykonywanie zależnych praw autorskich
Jednym z najbardziej spornych zagadnień w doktrynie prawa autorskiego jest charakter prawny zezwolenia na korzystanie z opracowania. W praktyce chodzi o to, czy uprawnienie autora dzieła pierwotnego do decydowania o przeróbkach jego utworu należy traktować jako element jego praw osobistych, majątkowych, czy też ma ono charakter mieszany.
Do tej pory Sąd Najwyższy nie zajął jednolitego stanowiska w tej sprawie, a w orzecznictwie i doktrynie ukształtowały się trzy główne podejścia.
1. Charakter osobisto-majątkowy
Stanowisko to pojawiło się m.in. w uchwale (7) Sądu Najwyższego z 19.02.1968 r., w której stwierdzono, że uprawnienie do udzielania zgody na opracowanie ma charakter mieszany.
- Element osobisty polega na tym, że każda przeróbka może wpływać na odbiór i wartość dzieła pierwotnego – np. nieudana adaptacja filmowa może zaszkodzić reputacji książki.
- Element majątkowy przejawia się w tym, że autor czerpie zysk z udzielania zgody i może nią swobodnie rozporządzać.
2. Charakter osobisty
Inny pogląd wyraził Sąd Najwyższy w uchwale (7) z 20.12.1976 r.. Wskazano tam, że zezwolenie należy traktować przede wszystkim jako element autorskich praw osobistych, ponieważ dotyczy ono ochrony twórczej więzi autora z utworem.
Przykład: autor może sprzeciwić się przeróbce, która w jego ocenie wypacza przesłanie dzieła lub godzi w jego dobre imię – nawet jeśli miałby z tego zysk finansowy.
3. Charakter majątkowy
Z kolei część przedstawicieli doktryny (m.in. prof. E. Traple) opowiada się za tym, że zgoda na opracowanie ma charakter wyłącznie majątkowy. Przemawiają za tym dwie kwestie:
- Uprawnienie to ograniczone jest czasowo do okresu trwania autorskich praw majątkowych do dzieła pierwotnego.
- Istnieje możliwość jego umownego przeniesienia – zarówno między żyjącymi (inter vivos), jak i na wypadek śmierci (mortis causa).
W tym ujęciu zezwolenie staje się rodzajem pola eksploatacji, mimo że nie zostało wprost wymienione w katalogu pól w art. 50 pr. aut.
📌 Przykład praktyczny:
Pan Marek jest autorem powieści, którą producent filmowy chciałby zekranizować. Jeśli przyjąć, że zgoda na adaptację ma charakter osobisty – pan Marek może odmówić jej udzielenia z powodu sprzeciwu wobec koncepcji reżysera, niezależnie od oferowanego wynagrodzenia. Jeżeli jednak uznamy, że zgoda ma charakter majątkowy – kwestia ta staje się częścią negocjacji finansowych i może podlegać przeniesieniu na spadkobierców.
Podstawa prawna
- art. 1 ust. 1 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 2 ust. 1–3 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 50 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- uchwała (7) SN z 19.02.1968 r.
- uchwała (7) SN z 20.12.1976 r.
Tematy porad zawarte w artykule
- utwory zależne a prawo autorskie
- zgoda autora na opracowanie cudzego dzieła
- prawa twórcy opracowania do własnego dzieła
- korzystanie z tłumaczeń i adaptacji
- charakter zgody na opracowanie w prawie autorskim
Linki do źródeł
- Tekst ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych: ISAP – sejm.gov.pl