Utwory niedostępne w handlu to szczególna kategoria dzieł, których nie można znaleźć w regularnym obrocie, np. w księgarniach czy sprzedaży internetowej. Polskie prawo przewiduje odrębne zasady korzystania z takich utworów, aby umożliwić dostęp do dorobku kultury, który w przeciwnym razie byłby trudno osiągalny. W artykule wyjaśniam, czym są utwory niedostępne w handlu, kto prowadzi ich wykaz oraz jakie zasady obowiązują przy udzielaniu licencji na ich wykorzystanie.
Czym są utwory niedostępne w handlu?
Zgodnie z art. 35¹⁰ ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, utworami niedostępnymi w obrocie handlowym są takie dzieła, które zostały opublikowane drukiem (np. w książkach, czasopismach, dziennikach), ale:
- nie są już dostępne w sprzedaży w liczbie zaspokajającej potrzeby odbiorców,
- ani nie zostały udostępnione online w taki sposób, aby każdy mógł się z nimi zapoznać w dowolnym miejscu i czasie.
Innymi słowy, chodzi o książki i inne publikacje drukowane, które kiedyś były rozpowszechniane, lecz obecnie nie ma możliwości ich zakupu ani legalnego pobrania z internetu.
📌 Przykład:
W 1990 r. w wydawnictwie „Agora” ukazała się książka historyczna autorstwa Jana Malinowskiego. Publikacja była dostępna w księgarniach przez kilka lat, ale od dawna nie ma jej w sprzedaży, a wydawnictwo nie prowadzi sprzedaży elektronicznej. Ponieważ egzemplarze nie są już wprowadzane do obrotu w liczbie pokrywającej zapotrzebowanie czytelników, książka może zostać uznana za utwór niedostępny w handlu.
Wykaz utworów niedostępnych w handlu
Aby uporządkować dostęp do takich dzieł, ustawodawca przewidział centralny wykaz, który prowadzi minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego.
W wykazie znajdują się m.in.:
- tytuł utworu,
- imię, nazwisko lub pseudonim twórcy (albo informacja o anonimowości),
- wydawca,
- data pierwszej publikacji,
- nazwa organizacji zbiorowego zarządzania (OZZ), która złożyła wniosek o wpis,
- informacje o ewentualnych sprzeciwach lub oświadczeniach uprawnionych.
⚠️ Ważne: Wykaz ma charakter publiczny – każdy może się z nim zapoznać w Biuletynie Informacji Publicznej na stronie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Kto może korzystać z utworów niedostępnych w handlu?
Kwestie te reguluje art. 35¹⁰–35¹² ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
Prawo do korzystania z utworów niedostępnych w handlu mają m.in.:
- archiwa,
- instytucje oświatowe (np. uczelnie),
- biblioteki naukowe i publiczne,
- instytucje kultury.
Warunkiem jest zawarcie umowy licencyjnej z organizacją zbiorowego zarządzania prawami autorskimi wyznaczoną przez ministra kultury.
Zakres licencji obejmuje:
- zwielokrotnianie utworów (np. digitalizację książki znajdującej się w zbiorach biblioteki),
- publiczne udostępnianie ich w taki sposób, aby każdy mógł mieć dostęp do utworu w wybranym miejscu i czasie (np. przez cyfrowe repozytorium biblioteki).
📌 Przykład:
Biblioteka Uniwersytetu w Lublinie posiada w swoich zbiorach egzemplarze książki z 1988 r., która nie jest dostępna w księgarniach. Dzięki wpisaniu jej do wykazu utworów niedostępnych w handlu i podpisaniu umowy licencyjnej z OZZ, biblioteka może zeskanować dzieło i udostępnić je studentom w swojej cyfrowej czytelni.
Rola organizacji zbiorowego zarządzania (OZZ)
Organizacja zbiorowego zarządzania pełni funkcję pośrednika między twórcami a instytucjami chcącymi korzystać z utworów. Co istotne:
- jeśli utwór zostanie wpisany do wykazu, a twórca lub inny uprawniony nie zgłosi w ciągu 90 dni sprzeciwu, OZZ uzyskuje prawo do udzielania licencji w jego imieniu (art. 35¹⁰ ust. 3 pr. aut.),
- licencje są odpłatne, ale wynagrodzenie przekazywane jest uprawnionym,
- twórcy i wydawcy mogą w dowolnym momencie wycofać swoje dzieła z pośrednictwa OZZ, składając stosowne oświadczenie (art. 35¹⁰ ust. 4 pr. aut.).
Podsumowanie
Utwory niedostępne w handlu to publikacje, które zostały wydane, ale nie są już sprzedawane ani dostępne online. Dzięki specjalnym przepisom możliwe jest ich ponowne udostępnienie społeczeństwu, szczególnie przez biblioteki i instytucje kultury. Centralny wykaz prowadzony przez ministra kultury zapewnia przejrzystość, a organizacje zbiorowego zarządzania umożliwiają zawieranie umów licencyjnych.
To rozwiązanie ułatwia dostęp do ważnych dzieł literackich, naukowych i publicystycznych, a jednocześnie chroni prawa twórców.
Podstawa prawna
- art. 35¹⁰ ust. 1–4 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. 1994 Nr 24 poz. 83 z późn. zm.)
- art. 35¹¹–35¹² – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. 1994 Nr 24 poz. 83 z późn. zm.)
Tematy porad zawartych w poradniku
- utwory niedostępne w handlu – definicja i zasady korzystania
- wykaz utworów niedostępnych w handlu – kto prowadzi i jakie zawiera dane
- licencje na korzystanie z utworów niedostępnych w handlu – prawa i obowiązki