Prawo autorskie w Polsce przewiduje odrębne regulacje dotyczące utworów audiowizualnych. Choć ustawodawca nie sformułował ich definicji, przepisy, orzecznictwo sądów oraz stanowiska doktryny pozwalają zrozumieć, jakie materiały mieszczą się w tej kategorii i jakiego rodzaju prawa im przysługują.
Pojęcie utworu audiowizualnego
Brak ustawowej definicji
Utwory audiowizualne zostały wymienione w katalogu przykładowych utworów w art. 1 ust. 2 pkt 9 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Brakuje jednak ich legalnej definicji. Oznacza to, że aby materiał został uznany za utwór audiowizualny, musi spełniać dwie przesłanki:
- stanowić utwór w rozumieniu prawa autorskiego – czyli zawierać element twórczości i indywidualności,
- mieć charakter audiowizualny.
Wideogramy – odmienna ochrona
Nie każdy obiekt audiowizualny będzie traktowany jako utwór. Ustawa przewiduje bowiem odrębną kategorię – wideogramy, które są przedmiotem praw pokrewnych i nie korzystają z ochrony przysługującej utworom.
Cechy materiałów audiowizualnych
W doktrynie wskazuje się, że materiał audiowizualny:
- składa się z obrazów,
- przedstawia obrazy w sekwencji,
- wywołuje wrażenie ruchu w czasie odtwarzania,
- może być udźwiękowiony lub niemy,
- jest utrwalony na dowolnym nośniku.
Charakterystyka według doktryny
Autorzy opracowań prawnych podkreślają, że:
- utwór audiowizualny obejmuje wszelkie rodzaje produkcji filmowej i telewizyjnej, takie jak wideoklipy, filmy reklamowe, popularnonaukowe czy instruktażowe,
- nie obejmuje prostych rejestracji wydarzeń (np. spektakli, koncertów), w których warstwa wizualna służy jedynie dokumentacji,
- stanowi efekt oryginalnego połączenia twórczości z różnych dziedzin sztuki (literatury, muzyki, fotografii) przy użyciu środków artystycznych charakterystycznych dla języka audiowizualnego,
- jest złożony z obrazów powiązanych ze sobą tak, by odbiorca mógł je postrzegać w określonej kolejności, co wywołuje wrażenie ruchu,
- obejmuje wszystkie rejestracje wizualne i audiowizualne, które spełniają warunki uznania ich za utwór w rozumieniu prawa autorskiego.
Odwołanie do definicji filmu
Próby zdefiniowania utworu audiowizualnego podejmowane są w oparciu o art. 4 ust. 1 ustawy z 30 czerwca 2005 r. o kinematografii. Zgodnie z tym przepisem:
„Filmem jest utwór dowolnej długości, w tym utwór dokumentalny lub animowany, złożony z serii następujących po sobie obrazów z dźwiękiem lub bez dźwięku, utrwalonych na jakimkolwiek nośniku umożliwiającym wielokrotne odtwarzanie, wywołujących wrażenie ruchu i składających się na oryginalną całość, wyrażającą akcję (treść) w indywidualnej formie, a ponadto, z wyjątkiem utworów dokumentalnych i animowanych, przewidziany do wyświetlania w kinie jako pierwszym polu eksploatacji (…).”
Choć definicja ta zawiera istotne elementy, film jest pojęciem węższym niż utwór audiowizualny.
Twórczość jako element konieczny
Utwór audiowizualny musi wykazywać twórczość – czyli indywidualny, oryginalny charakter. Samo zarejestrowanie zdarzenia nie wystarczy, jeśli brakuje elementów artystycznych, takich jak dobór ujęć, montaż czy reżyseria.
📌 Przykład:
Spółka VisionArt z Warszawy przygotowała film popularnonaukowy, w którym wykorzystano animacje, efekty specjalne i narrację lektorską. Jest to utwór audiowizualny. Natomiast zapis całego koncertu w hali widowiskowej, wykonany jedną kamerą bez dodatkowej ingerencji, stanowi wideogram, a nie utwór.
Rodzaje utworów audiowizualnych
W ramach ogólnej kategorii wyróżnia się poszczególne typy utworów, zależne od celu ich powstania i sposobu wykorzystania.
Utwory kinematograficzne
- tworzone z przeznaczeniem do wyświetlania w kinach,
- tradycyjnie rejestrowane na nośnikach przejrzystych,
- obejmują filmy fabularne, dokumentalne i animowane.
Utwory telewizyjne
- pierwotnie rejestrowane na nośnikach magnetycznych lub cyfrowych,
- obejmują m.in. filmy i seriale produkowane dla telewizji,
- zalicza się do nich również spektakle Teatru Telewizji i filmy kinowe przeniesione na inne nośniki.
Wideoklipy
- dramatycznie zamknięte miniatury audiowizualne,
- stanowią wizualizację utworów muzycznych lub słowno-muzycznych,
- warstwa wizualna podporządkowana jest warstwie dźwiękowej,
- ich głównym celem jest promocja piosenki.
Utwory reklamowe
- uznane za utwory audiowizualne w orzecznictwie Sądu Najwyższego (wyrok SN z 23.01.2003 r., II CKN 1399/00),
- krótkie formy łączące obraz i dźwięk,
- zazwyczaj mają charakter dzieł zbiorowych,
- służą promocji sprzedaży towarów i usług.
Utwory multimedialne
- mogą być traktowane jako utwory audiowizualne lub bazy danych,
- warstwa audiowizualna musi dominować nad innymi elementami (graficznymi, muzycznymi, tekstowymi),
- przykładem są gry komputerowe i multimedialne programy edukacyjne.
Inne formy
- animacje komputerowe,
- filmy hybrydowe łączące obraz rzeczywisty i animowany,
- nowe eksperymentalne formy audiowizualne.
📌 Przykład:
Studio CreativePoint z Wrocławia stworzyło grę komputerową, w której fabuła prezentowana jest w formie filmowych sekwencji 3D. Te części gry spełniają kryteria utworu audiowizualnego, ponieważ zawierają oryginalne elementy twórcze.
Współtwórcy utworu audiowizualnego
Utwór audiowizualny w świetle ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych traktowany jest jako szczególny rodzaj utworu współautorskiego. Oznacza to, że stanowi integralną całość, a nie prostą sumę utworów składowych. Utwór wkładowy (np. muzyka, scenariusz) może być chroniony oddzielnie, ale tylko wówczas, gdy zostaje wyodrębniony i funkcjonuje niezależnie od utworu audiowizualnego.
Kto jest współtwórcą?
Zgodnie z art. 69 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, współtwórcami utworu audiowizualnego są w szczególności:
- reżyser,
- operator obrazu,
- twórca adaptacji utworu literackiego,
- twórca muzyki lub utworów słowno-muzycznych stworzonych specjalnie dla utworu audiowizualnego,
- autor scenariusza.
Wyliczenie to ma charakter otwarty – współtwórcami mogą być także inne osoby, jeśli ich wkład ma twórczy charakter.
Inni potencjalni współtwórcy
W orzecznictwie i doktrynie wskazuje się, że za współtwórców można uznać również m.in.:
- choreografa,
- montażystę,
- autora kostiumów,
- reżysera dźwięku,
- scenografa (jeśli scenografia ma oryginalny charakter artystyczny).
Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 24.05.2006 r. (K 5/05) podkreślił, że ocena, czy dana osoba jest współtwórcą, zależy od okoliczności konkretnego przypadku i charakteru jej wkładu.
Kogo nie można uznać za współtwórcę?
Polskie sądy wykluczyły możliwość uznania za współtwórców osób pełniących jedynie funkcje organizacyjne i administracyjne.
Przykładowo, kierownik produkcji – odpowiedzialny za kwestie finansowe, kadrowe i organizacyjne – nie jest współtwórcą, ponieważ jego praca nie ma charakteru twórczego (wyrok SN z 5.04.2002 r., III RN 133/01; wyrok NSA w Warszawie z 16.10.2003 r., III SA 3582/01).
Twórcy dzieł uprzednio stworzonych
Ustawa wyraźnie rozróżnia współtwórczość od wykorzystania dzieł już istniejących.
Twórcy takich dzieł (np. powieści adaptowanej na scenariusz) nie są współtwórcami utworu audiowizualnego. Współtwórcą jest tylko ten, kto bierze udział w tworzeniu całości utworu audiowizualnego.
Stanowisko to potwierdza orzecznictwo: sądy uznały, że współtwórcą może być wyłącznie osoba, która wniosła wkład w sam proces tworzenia filmu, a nie na wcześniejszych etapach (wyrok SA w Warszawie z 27.11.2015 r., VI ACa 543/14).
📌 Przykład:
Scenarzysta Tomasz K. przygotował adaptację powieści Marii P. na potrzeby filmu fabularnego. Tomasz K. jest współtwórcą filmu, natomiast Maria P., mimo że stworzyła utwór literacki, nie będzie współtwórcą utworu audiowizualnego.
Producent utworu audiowizualnego
Kim jest producent?
Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych nie zawiera definicji producenta. W orzecznictwie przyjmuje się jednak, że producentem utworu audiowizualnego jest osoba, która:
- ponosi koszty wytworzenia dzieła i ryzyko jego eksploatacji,
- organizuje warunki techniczne i rzeczowe produkcji,
- zawiera we własnym imieniu i na własny rachunek umowy o stworzenie utworu.
Takie stanowisko wyraził m.in. Sąd Apelacyjny w Krakowie w wyroku z 14.01.2003 r. (I ACa 1137/02).
Producent a prawa autorskie
Ważne jest, że producent nie ma z mocy prawa autorskich praw majątkowych do utworu audiowizualnego. Może je uzyskać jedynie w drodze umów zawartych z twórcami. Jego prawa mają zatem charakter pochodny.
Sądy podkreślają, że całość praw do utworu audiowizualnego producent może nabyć tylko na podstawie umowy o stworzenie dzieła lub o wykorzystanie istniejącego utworu (wyrok SA w Warszawie z 13.10.2016 r., I ACa 1694/15).
Domniemanie nabycia praw przez producenta
Podstawa prawna
Zgodnie z art. 70 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych:
„Domniemywa się, że producent utworu audiowizualnego nabywa na mocy umowy o stworzenie utworu albo umowy o wykorzystanie już istniejącego utworu wyłączne prawa majątkowe do eksploatacji tych utworów w ramach utworu audiowizualnego jako całości.”
Na czym polega domniemanie?
Przepisy zakładają, że jeśli producent zawarł umowę o stworzenie lub wykorzystanie utworu, to automatycznie nabywa prawa majątkowe do jego eksploatacji w ramach utworu audiowizualnego.
- Nie jest konieczne podpisywanie dodatkowych umów przenoszących prawa autorskie na zasadach ogólnych (art. 41 i n. pr. aut.).
- Domniemanie może być obalone – np. jeśli w umowie zastrzeżono, że prawa pozostają przy twórcy.
Ciężar dowodu
Domniemanie ma charakter materialny. Producent, aby się na nie powołać, musi wykazać zawarcie umowy z twórcą. Ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na producencie (art. 6 k.c.).
Sąd Najwyższy w wyroku z 17.09.2014 r. (I CSK 621/13) wskazał, że samo udowodnienie faktu zawarcia umowy uruchamia domniemanie nabycia praw.
Skutki domniemania
Dopóki domniemanie nie zostanie obalone, przyjmuje się, że:
- to producent, a nie twórcy poszczególnych utworów wkładowych, jest uprawniony do eksploatacji całości,
- twórcy, którzy przenieśli prawa, nie mogą nimi już rozporządzać ani udzielać zgody na eksploatację (wyrok SA w Warszawie z 22.05.2013 r., I ACa 1359/12).
Domniemanie może zostać obalone, gdy:
- umowa nie została w ogóle zawarta,
- umowa jest nieważna (np. brak formy pisemnej – wyrok SA w Szczecinie z 24.05.2019 r., I ACa 155/19),
- w umowie wyraźnie zastrzeżono, że prawa pozostają przy twórcy (wyrok SA w Poznaniu z 8.05.2019 r., I ACa 656/18).
Inne uprawnienia producenta
Prawo do tłumaczeń
Zgodnie z art. 71 pr. aut.:
„Producent może bez zgody twórców utworu audiowizualnego dokonywać tłumaczeń na różne wersje językowe.”
Oznacza to, że:
- producent nie musi uzyskiwać zgody współtwórców na tłumaczenie,
- nie ma obowiązku informowania twórców o dokonaniu tłumaczenia,
- tłumaczenie może przybrać formę napisów, dubbingu czy wersji lektorskiej.
Sąd Najwyższy uznał, że dokonanie tłumaczenia warstwy słownej nie stanowi opracowania całego utworu (wyrok z 23.01.2003 r., II CKN 1399/00).
Prawo do artystycznych wykonań
Jeżeli artysta wykonawca zawiera z producentem umowę o udział w realizacji utworu audiowizualnego, to – o ile umowa nie stanowi inaczej – prawa do korzystania z wykonań przechodzą na producenta (art. 87 pr. aut.).
Dotyczy to wszystkich pól eksploatacji znanych w chwili zawarcia umowy.
📌 Przykład:
Producent filmu FilmPro Sp. z o.o. zawarł umowę z aktorem na udział w produkcji. Na mocy art. 87 pr. aut., prawa do artystycznego wykonania roli w filmie przeszły na producenta, który może korzystać z nagrań w różnych formach (np. kino, telewizja, streaming).
Czas trwania autorskich praw majątkowych do utworu audiowizualnego
Zgodnie z art. 36 pkt 4 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych:
„Z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie, autorskie prawa majątkowe gasną z upływem lat siedemdziesięciu w odniesieniu do utworu audiowizualnego – od śmierci najpóźniej zmarłej z wymienionych osób: głównego reżysera, autora scenariusza, autora dialogów, kompozytora muzyki skomponowanej do utworu audiowizualnego.”
Wyjątek od ogólnej zasady
W przypadku zwykłych utworów współautorskich czas ochrony liczy się od śmierci ostatniego współtwórcy. Przy utworach audiowizualnych obowiązuje odmienna reguła – czas liczy się od śmierci jednej z czterech osób:
- głównego reżysera,
- autora scenariusza,
- autora dialogów,
- kompozytora muzyki stworzonej specjalnie dla filmu.
Cel regulacji
Rozwiązanie to wprowadza ułatwienie – nie trzeba każdorazowo precyzyjnie ustalać całego kręgu współtwórców, co w przypadku produkcji audiowizualnych bywa skomplikowane.
Prawa współtwórców i artystów wykonawców wynikające z rozpowszechniania
Zgodnie z art. 70 ust. 2¹ pr. aut., współtwórcom utworu audiowizualnego i artystom wykonawcom przysługuje dodatkowe wynagrodzenie (tzw. tantiemy) z tytułu rozpowszechniania utworu.
Rodzaje wynagrodzeń
Uprawnionym przysługuje prawo do:
- wynagrodzenia proporcjonalnego do wpływów z wyświetlania filmu w kinach,
- stosownego wynagrodzenia z tytułu najmu egzemplarzy i publicznego odtwarzania,
- wynagrodzenia za nadawanie w telewizji lub innymi środkami publicznego udostępniania,
- wynagrodzenia za reprodukowanie filmu na egzemplarzach przeznaczonych do własnego użytku osobistego.
Kto otrzymuje wynagrodzenie?
Prawo do tantiem mają:
- współtwórcy utworu audiowizualnego (np. reżyser, scenarzysta, autor muzyki),
- artyści wykonawcy (np. aktorzy, muzycy).
Sądy podkreślają, że twórczy wkład w film mają zazwyczaj reżyser, scenarzysta, autor muzyki i operator obrazu (wyrok SA w Warszawie z 13.10.2016 r., I ACa 1694/15).
Sposoby korzystania powodujące obowiązek zapłaty
Wynagrodzenie należy się za następujące pola eksploatacji:
- wyświetlanie w kinach,
- najem egzemplarzy filmów,
- publiczne odtwarzanie,
- nadawanie w telewizji lub online,
- reprodukcja na egzemplarzach do użytku osobistego (np. płyty DVD dołączane do czasopism).
📌 Przykład:
Wydawnictwo PressMedia sprzedawało czasopismo wraz z płytą DVD zawierającą film. Sąd Najwyższy uznał, że takie zwielokrotnianie i udostępnianie filmów mieści się w polu eksploatacji przewidzianym w art. 70 ust. 2¹ pkt 4 pr. aut.(wyrok SN z 13.12.2007 r., I CSK 321/07).
Wyłączenie – reemisja
Tantiemy nie przysługują za reemisję (np. przez operatorów kablowych). Sąd Najwyższy jednoznacznie wskazał, że pojęcie „nadawanie” nie obejmuje reemisji (uchwała SN (7) z 25.11.2008 r., III CZP 57/08).
Pojęcie korzystającego
Korzystającym z utworu audiowizualnego jest ten, kto bezpośrednio wykorzystuje go na polach eksploatacji, np.:
- właściciel kina czerpiący zyski z projekcji,
- producent i dystrybutor filmów na płytach DVD (wyrok SA w Warszawie z 24.10.2007 r., I ACa 828/07).
Obowiązki korzystającego
- musi zapłacić wynagrodzenie producentowi jako licencjodawcy,
- musi także zapłacić dodatkowe wynagrodzenie współtwórcom i wykonawcom – za pośrednictwem organizacji zbiorowego zarządzania (OZZ), np. ZAiKS.
Obowiązek zapłaty tantiem wynika wprost z ustawy i jest niezależny od umów zawartych z producentem (wyrok SA w Warszawie z 31.08.2007 r., VI ACa 369/07).
📌 Przykład:
Kino MetroFilm wyświetlało film fabularny. Zapłaciło producentowi za licencję, ale dodatkowo zobowiązane było do odprowadzenia tantiem dla współtwórców i artystów wykonawców – poprzez właściwą organizację zbiorowego zarządzania.
Podsumowanie
Utwory audiowizualne stanowią szczególną kategorię utworów chronionych przez prawo autorskie. Obejmują one nie tylko filmy kinowe, ale także produkcje telewizyjne, wideoklipy, reklamy czy gry komputerowe. Ich istotą jest twórczy charakter i zastosowanie środków wyrazu właściwych dla języka audiowizualnego.
Współtwórcami utworu audiowizualnego są przede wszystkim reżyser, scenarzysta, operator obrazu, autor muzyki czy adaptacji literackiej. Krąg ten może być jednak szerszy – obejmować choreografów, montażystów czy scenografów, jeśli ich wkład ma charakter twórczy. Z kolei osoby pełniące wyłącznie funkcje organizacyjne (np. kierownik produkcji) nie są współtwórcami.
Producent odgrywa kluczową rolę organizacyjną i finansową. Choć z mocy prawa nie nabywa automatycznie praw autorskich, przepisy przewidują domniemanie, że w ramach umów zawartych z twórcami uzyskuje prawa do eksploatacji utworu audiowizualnego jako całości. Dodatkowo posiada szczególne uprawnienia, jak prawo do tłumaczenia dzieła na różne wersje językowe czy korzystania z artystycznych wykonań w ramach zawartych umów.
Autorskie prawa majątkowe do utworu audiowizualnego wygasają po 70 latach od śmierci najpóźniej zmarłego z czterech wskazanych współtwórców: reżysera, autora scenariusza, autora dialogów lub kompozytora muzyki. Współtwórcom i artystom wykonawcom przysługuje także niezależne wynagrodzenie z tytułu rozpowszechniania filmów, m.in. za wyświetlanie w kinach, nadawanie w telewizji czy sprzedaż egzemplarzy DVD.
Dzięki tym regulacjom możliwe jest zapewnienie równowagi pomiędzy interesami twórców, producentów i podmiotów eksploatujących utwory audiowizualne.
Podstawa prawna
- art. 1 ust. 2 pkt 9 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 36 pkt 4 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 41 i nast., art. 69, art. 70 ust. 1 i 2¹, art. 71, art. 87 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 4 ust. 1 – ustawa z dnia 30 czerwca 2005 r. o kinematografii
- art. 6 – Kodeks cywilny
Tematy poradnika
- definicja utworu audiowizualnego prawo autorskie
- prawa współtwórców utworu audiowizualnego
- producent filmu prawa i obowiązki
- czas ochrony utworu audiowizualnego
- tantiemy za filmy i utwory audiowizualne