Utwór współautorski to szczególna konstrukcja w prawie autorskim, która wiąże się z szeregiem konsekwencji prawnych dla twórców. Powstaje on w wyniku wspólnej działalności kilku osób, z których każda wnosi do dzieła własny wkład twórczy. W poradniku wyjaśniam, kiedy mamy do czynienia ze współtwórczością, jak sądy definiują status współtwórcy, jakie są rodzaje utworów współautorskich oraz jakie prawa i obowiązki przysługują współtwórcom.
Pojęcie utworu współautorskiego
Utwór współautorski można określić jako dzieło powstałe w rezultacie współdziałania dwóch lub większej liczby autorów, którzy wnoszą do niego własne, twórcze elementy. Kluczowe jest to, że taki utwór jest jednością treści i formy, a nie prostą sumą oddzielnych fragmentów.
Status współtwórcy
Za współtwórcę można uznać tylko osobę, która realnie współkształtuje dzieło jako całość. Musi ona współdecydować o jego ostatecznym kształcie i wnosić wkład o charakterze intelektualnym.
Sąd cywilny, w razie sporu, każdorazowo bada fakty i decyduje, kto rzeczywiście jest współtwórcą. Samo uczestnictwo w procesie powstawania utworu nie oznacza jeszcze współautorstwa.
📌 Przykład
Pan Kamil pisze scenariusz sztuki teatralnej, a pani Marta współtworzy z nim dialogi i zmienia niektóre wątki fabularne. Oboje mają realny wpływ na treść utworu i mogą być uznani za współtwórców. Jeśli natomiast inna osoba jedynie sprawdzi tekst pod kątem literówek, nie będzie współtwórcą.
Twórczy i nietwórczy charakter wkładów
Prawo autorskie jednoznacznie wskazuje, że o współautorstwie przesądza wyłącznie wkład twórczy. Czynności pomocnicze, nawet jeśli wymagają specjalistycznej wiedzy, nie tworzą współautorstwa.
W orzecznictwie uznano, że nie stanowi wkładu twórczego m.in.:
- redakcyjne opracowanie cudzego utworu, przejrzenie tłumaczenia czy dodanie komentarza krytycznego, filologicznego czy porównawczego (wyrok SN z 10.02.1970 r., II CR 666/69, OSP 1972/2, poz. 30),
- wprowadzenie do podręcznika poprawek stylistycznych lub korektorskich niemających charakteru merytorycznego (wyrok SN z 7.11.2003 r., V CK 391/02, OSNC 2004/12, poz. 203),
- samo przejrzenie tłumaczenia utworu poetyckiego (wyrok SN z 10.02.1970 r., II CR 666/69),
- dostarczenie materiałów do reportażu – za twórcę reportażu uznaje się bowiem osobę, która zebrała i opracowała materiał (wyrok SN z 22.09.1971 r., II CR 330/71, OSNC 1972/3, poz. 57).
Przesłanki powstania utworu współautorskiego
Zasadniczą cechą utworu współautorskiego jest połączenie wkładów twórczych kilku autorów. Aby można było mówić o współtwórczości, muszą zostać spełnione następujące warunki:
- Udział więcej niż jednego twórcy – każdy z autorów wnosi własny, oryginalny wkład.
- Relacja uzupełniania się wkładów – pojedyncze wkłady nie muszą powstać w tym samym czasie, ale muszą tworzyć całość, której nie można osiągnąć samodzielnie.
- Porozumienie współtwórców – chociażby dorozumiane, co do stworzenia wspólnego dzieła (wyrok SN z 19.02.2014 r., V CSK 180/13, LEX nr 1455199).
W doktrynie wskazuje się, że brak porozumienia mógłby prowadzić do niebezpiecznych sytuacji – np. uznania kogoś za współtwórcę wbrew jego woli.
⚠️ Jednak Sąd Najwyższy w wyroku z 21.12.1979 r. dopuścił wyjątek: jeśli jedna osoba rozpoczęła dzieło (np. rzeźbę), a inna je w sposób twórczy dokończyła, obie mają prawa autorskie do utworu. Część doktryny uważa, że takie sytuacje powinny być rozstrzygane w ramach praw zależnych.
Rodzaje utworów współautorskich
Prawo autorskie wyróżnia dwa typy dzieł współautorskich:
- Utwory współautorskie rozłączne – powstają wtedy, gdy wkłady poszczególnych twórców mogą być eksploatowane osobno. Są to np.:
- opera i libretto,
- melodia i tekst piosenki,
- powieść i ilustracje.
- Utwory współautorskie nierozłączne – dotyczą sytuacji, gdy wkładów twórców nie można wyodrębnić, a dzieło stanowi jednolitą całość. Najczęściej występują one w tej samej dziedzinie twórczości, np.:
- wspólnie napisana powieść,
- wspólna kompozycja muzyczna,
- scenariusz, w którym poszczególne fragmenty nie mają autonomicznego znaczenia.
Prawa autorskie do utworu współautorskiego
Współtwórcom przysługuje prawo autorskie wspólnie – i to od momentu powstania utworu (art. 9 ust. 1 pr. aut.). Oznacza to, że:
- prawo to powstaje ex lege, czyli automatycznie,
- współwłasność prawa trwa aż do wygaśnięcia autorskich praw majątkowych.
Domniemywa się, że udziały współtwórców są równe. Jednak każdy z nich może żądać od sądu ustalenia ich wielkości stosownie do wniesionych wkładów twórczych.
W orzecznictwie podkreślono, że:
- wkład nie musi być równy pod względem objętości, charakteru czy sposobu wyrażenia, ale zawsze musi mieć charakter twórczy (wyrok SN z 19.02.2014 r., V CSK 180/13, LEX nr 1455199),
- gdy po latach niemożliwe jest ustalenie rzeczywistego wkładu, stosuje się domniemanie równości udziałów (wyrok SN z 11.03.2003 r., V CK 250/02, LEX nr 1055046),
- niezależnie od tego, czy wkłady są wyodrębnione i samodzielne, cały utwór jest przedmiotem wspólnego prawa autorskiego (wyrok SA w Łodzi z 8.10.2014 r., I ACa 489/14, LEX nr 1544882).
📌 Przykład
Trzech architektów wspólnie projektuje nowoczesny budynek – jeden odpowiada za koncepcję bryły, drugi za rozwiązania funkcjonalne, a trzeci za projekt wnętrz. Każdy z nich wnosi twórczy wkład, ale trudno dokładnie zmierzyć jego wartość. W takiej sytuacji, dopóki sąd nie ustali inaczej, przyjmuje się równość udziałów.
Skutki wielkości udziałów
Wysokość udziałów ma wpływ na:
- udział w kosztach i nakładach związanych z eksploatacją dzieła,
- udział w zyskach z korzystania z utworu,
- podział odszkodowań w razie naruszenia wspólnych praw autorskich.
Wykonywanie prawa autorskiego do całości utworu współautorskiego
Zgoda wszystkich współtwórców
Zgodnie z art. 9 ust. 3 pr. aut. do wykonywania prawa autorskiego do całości utworu współautorskiego potrzebna jest zgoda wszystkich współtwórców. Jeżeli jej brakuje, każdy ze współtwórców może wystąpić do sądu, który rozstrzyga sprawę, biorąc pod uwagę interesy wszystkich uprawnionych.
To rozwiązanie różni się od zasad zarządu rzeczą wspólną w Kodeksie cywilnym, gdzie niekiedy wystarczy zgoda większości współwłaścicieli. W przypadku prawa autorskiego ustawodawca wyraźnie wskazał na potrzebę jednomyślności.
📌 Przykład
Trzech autorów napisało wspólnie książkę popularnonaukową. Jeden z nich chce udzielić wydawcy licencji, ale pozostali się sprzeciwiają. Bez ich zgody nie może tego zrobić – sprawę musi rozstrzygnąć sąd.
Dochodzenie roszczeń
Art. 9 ust. 4 pr. aut. przewiduje, że każdy współtwórca może samodzielnie dochodzić roszczeń z tytułu naruszenia praw autorskich do całego dzieła.
- Zgoda pozostałych współtwórców nie jest potrzebna,
- Roszczenie obejmuje całość utworu,
- Uzyskane świadczenia przypadają wszystkim współtwórcom, w proporcji do ich udziałów.
Przykładowo – jeśli ktoś bezprawnie skopiował wspólną książkę dwóch autorów, każdy z nich może pozwać naruszyciela. Odszkodowanie trafi jednak do obu autorów, zgodnie z ustalonymi udziałami.
Czynności zachowawcze
Do współautorskiego prawa majątkowego stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu cywilnego o współwłasności w częściach ułamkowych (art. 9 ust. 5 pr. aut.). Oznacza to, że każdy współtwórca może wykonywać czynności zmierzające do zachowania prawa, np.:
- wystąpić przeciwko osobie, która przypisuje sobie autorstwo,
- zażądać usunięcia nazwiska osoby nieuprawnionej,
- sprzeciwić się zniekształceniu utworu.
Odpowiednie przepisy Kodeksu cywilnego
Do wspólnego prawa autorskiego stosuje się m.in.:
- art. 200 k.c. – obowiązek współdziałania przy zarządzie rzeczą wspólną,
- art. 203 k.c. – możliwość wystąpienia do sądu o ustanowienie zarządcy,
- art. 207 k.c. – podział przychodów i kosztów dotyczących wspólnego prawa,
- art. 209 k.c. – wykonywanie czynności i dochodzenie roszczeń zmierzających do zachowania wspólnego prawa,
- art. 210–212 oraz 220 k.c. – zniesienie współwłasności.
Tematy porad zawartych w poradniku
- „utwór współautorski w prawie autorskim”
- „status współtwórcy dzieła a prawa autorskie”
- „rodzaje utworów współautorskich i podział udziałów”
- „zgoda współtwórców na korzystanie z dzieła”
- „wykonywanie prawa autorskiego do całości utworu współautorskiego”