Postępowanie podatkowe to szczególny rodzaj procedury administracyjnej, którego celem jest rozstrzyganie indywidualnych spraw podatników w drodze decyzji organu podatkowego. W przeciwieństwie do postępowań sądowych (karnych czy cywilnych), ma ono strukturę dwupodmiotową – oznacza to, że w postępowaniu uczestniczą tylko dwa rodzaje podmiotów: organ podatkowy oraz uczestnicy postępowania.
Poniżej wyjaśniamy, kim są uczestnicy postępowania podatkowego, jakie pełnią funkcje i jakie mają prawa oraz obowiązki.
Czym jest uczestnictwo w postępowaniu podatkowym
Uczestnikiem postępowania podatkowego jest każdy podmiot, który bierze w nim udział w określonej roli, wynikającej z przepisów formalnego prawa podatkowego. Aby zostać uczestnikiem, konieczne jest przyznanie przez przepisy określonych uprawnień i obowiązków procesowych.
Dzięki temu możliwe jest prawidłowe prowadzenie postępowania oraz ochrona interesów publicznych i indywidualnych.
📄 Przykład:
Prokurator może wziąć udział w każdym stadium postępowania podatkowego, jeżeli wymaga tego ochrona interesu publicznego – np. w sprawie dotyczącej poważnych nadużyć podatkowych. Nie jest stroną postępowania, ale ma prawo wnosić uwagi, żądać uzupełnienia materiału dowodowego i czuwać nad zgodnością działań organu z prawem.
Rodzaje uczestników postępowania podatkowego
Zgodnie z funkcją pełnioną w postępowaniu, uczestników można podzielić na trzy grupy:
- Strony postępowania podatkowego
- Rzeczników interesu publicznego
- Podmioty pełniące funkcje pomocnicze
Poniżej omawiamy każdą z tych grup.
Strony postępowania podatkowego
Stroną postępowania jest każdy podmiot, którego interes prawny lub obowiązek jest bezpośrednio związany z przedmiotem postępowania. Oznacza to, że decyzja podatkowa bezpośrednio wpływa na jego sytuację prawną – np. określa wysokość zobowiązania podatkowego lub przyznaje zwrot nadpłaty.
Zgodnie z art. 133 § 1 Ordynacji podatkowej (ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r.):
„Stroną jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie podatkowe albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek.”
Stronami w postępowaniu podatkowym mogą być m.in.:
- podatnik, płatnik lub inkasent,
- następca prawny podatnika,
- osoba trzecia, na którą organ przenosi odpowiedzialność podatkową (np. członek zarządu spółki).
W wielu przypadkach strona może działać osobiście lub przez pełnomocnika – np. doradcę podatkowego, radcę prawnego czy adwokata.
📌 Przykład:
Spółka „EkoBud” otrzymała decyzję o podwyższeniu podatku od nieruchomości. Jako strona postępowania, może odwołać się od tej decyzji i przedstawić własne dowody, np. ekspertyzę rzeczoznawcy. W imieniu spółki działa pełnomocnik – doradca podatkowy, który przygotowuje odwołanie i reprezentuje ją przed Samorządowym Kolegium Odwoławczym.
Rzecznicy interesu publicznego
Drugą grupę uczestników postępowania stanowią rzecznicy interesu publicznego. Nie są oni stronami postępowania, ale mają prawo w nim uczestniczyć, gdy wymaga tego ochrona dobra publicznego.
Ich rola polega na czuwaniu, by postępowanie było zgodne z prawem i by decyzje podatkowe uwzględniały nie tylko interes jednostki, ale również interes społeczny.
Do rzeczników interesu publicznego zalicza się m.in.:
- prokuratora,
- Rzecznika Praw Obywatelskich,
- Rzecznika Małych i Średnich Przedsiębiorców,
- organizacje społeczne, jeśli przemawia za tym interes publiczny.
Zgodnie z art. 133 § 3 Ordynacji podatkowej:
„W sprawach podatkowych mogą brać udział także inne podmioty, jeżeli przepisy szczególne przyznają im takie uprawnienie.”
Rzecznicy interesu publicznego mogą działać zarówno na korzyść, jak i na niekorzyść strony, w zależności od tego, jak wymaga tego ochrona interesu społecznego.
⚠️ Przykład:
Prokurator przystępuje do postępowania podatkowego dotyczącego dużego przedsiębiorstwa, które podejrzewane jest o unikanie opodatkowania. Jego celem jest dopilnowanie, by decyzja podatkowa była zgodna z przepisami i nie naruszała interesu budżetu państwa.
Podmioty pełniące funkcje pomocnicze
Trzecią grupę stanowią podmioty, które nie mają własnego interesu prawnego w sprawie, ale wspierają przebieg postępowania poprzez wykonywanie określonych czynności technicznych lub dowodowych.
Do tej grupy należą m.in.:
- pomocnicy procesowi (np. protokolanci, tłumacze),
- świadkowie,
- biegli – eksperci powoływani do oceny specjalistycznych kwestii (np. wyceny nieruchomości, ustalenia wartości rynkowej towarów).
Ich udział jest niezbędny do prawidłowego ustalenia stanu faktycznego sprawy.
📚 Przykład:
W trakcie postępowania podatkowego wobec firmy transportowej organ podatkowy powołał biegłego księgowego w celu oceny, czy koszty eksploatacji pojazdów zostały prawidłowo ujęte w kosztach uzyskania przychodów. Biegły nie jest stroną postępowania, ale jego opinia ma znaczenie dowodowe.
Podsumowanie
Uczestnicy postępowania podatkowego tworzą strukturę niezbędną do prawidłowego działania systemu podatkowego.
Każda z trzech grup – strony, rzecznicy interesu publicznego i podmioty pomocnicze – pełni odmienną, ale uzupełniającą się rolę:
| Rodzaj uczestnika | Cel udziału w postępowaniu | Przykłady |
|---|---|---|
| Strony | Ochrona indywidualnego interesu prawnego | Podatnik, płatnik, następca prawny |
| Rzecznicy interesu publicznego | Ochrona interesu społecznego i zgodności z prawem | Prokurator, RPO, Rzecznik MŚP |
| Podmioty pomocnicze | Wsparcie techniczne i dowodowe | Biegli, świadkowie, tłumacze |
Podstawa prawna
- art. 133 § 1–3 – ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2024 r. poz. 2385 z późn. zm.)
- art. 50 § 1 – ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm.)
Tematy zawarte w poradniku
- uczestnicy postępowania podatkowego
- strona w postępowaniu podatkowym
- rzecznik interesu publicznego w postępowaniu podatkowym
- funkcje pomocnicze w postępowaniu podatkowym