W polskim prawie zarówno w kontekście ubezpieczeń, jak i ogólnego prawa odszkodowawczego, pojęcie „szkody” ma fundamentalne znaczenie. Od tego, jak je rozumiemy, zależy, czy poszkodowany otrzyma rekompensatę i w jakiej wysokości. Problem w tym, że ustawodawca unika jego definicji, a różnice w praktycznym stosowaniu obu reżimów odpowiedzialności potrafią być istotne.
1. Pojęcie szkody w prawie ubezpieczeniowym – brak definicji ustawowej
W ubezpieczeniach, aby powstał obowiązek wypłaty odszkodowania, muszą być spełnione trzy przesłanki:
- Istnienie ważnej umowy ubezpieczenia,
- Zajście wypadku ubezpieczeniowego,
- Powstanie szkody.
Choć brzmi to prosto, problem pojawia się przy trzecim punkcie. Kodeks cywilny w wielu przepisach posługuje się słowem „szkoda”, ale nigdzie go nie definiuje. Przykładowo:
- art. 805 § 2 k.c. – mówi o „określonym odszkodowaniu za szkodę powstałą wskutek przewidzianego w umowie wypadku” – bez określenia, czym jest ta szkoda,
- art. 818 § 3 k.c. – wspomina o „zwiększeniu szkody”,
- art. 822 § 1 k.c. – dotyczy szkód wyrządzonych osobom trzecim,
- art. 822 § 2 i 3 k.c. – mówi o szkodach będących następstwem przewidzianego w umowie zdarzenia oraz o szkodach ujawnionych lub zgłoszonych w okresie ubezpieczenia,
- art. 824¹ k.c. – ogranicza świadczenie ubezpieczyciela, odnosząc się jedynie do „szkody”,
- art. 826–828 k.c. – dotyczą minimalizacji szkody, wyłączenia odpowiedzialności za szkodę umyślną oraz roszczeń regresowych wobec osoby odpowiedzialnej za szkodę.
Żaden z tych przepisów nie zawiera jednak definicji szkody ubezpieczeniowej.
2. Ustawa o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej – również bez definicji
Podobny problem występuje w ustawie o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (u.d.u.r.). Ustawodawca wielokrotnie używa tam pojęcia „szkody” – przykładowo:
- art. 16 u.d.u.r. – nakazuje, aby ogólne warunki ubezpieczenia (OWU) zawierały sposób ustalania szkody w ubezpieczeniach majątkowych,
- art. 27 ust. 1 pkt 1 u.d.u.r. – mówi o odszkodowaniu za straty i szkody,
- art. 31 u.d.u.r. – stanowi, że koszty badania technicznego będącego następstwem szkody w ramach ubezpieczenia autocasco pokrywa zakład ubezpieczeń,
- art. 76 u.d.u.r. – określa odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń,
- art. 198 u.d.u.r. – mówi o odpowiedzialności dyrektora głównego oddziału za szkodę wyrządzoną wierzycielom.
Ponadto ustawa wspomina o takich pojęciach jak „data szkody”, „data zgłoszenia szkody” czy „umowa, której szkoda dotyczy”. W załączniku do ustawy (dział II – pozostałe ubezpieczenia osobowe i majątkowe) znajdziemy katalog rodzajów szkód: w pojazdach, statkach powietrznych, morskich, szkody transportowe i rzeczowe.
Wniosek: Ustawodawca nie wprowadza odrębnej definicji szkody na potrzeby prawa ubezpieczeniowego. W praktyce oznacza to, że interpretując „szkodę ubezpieczeniową”, należy odwoływać się do ogólnego prawa odszkodowawczego.
3. Pojęcie szkody w ogólnym prawie odszkodowawczym
W prawie odszkodowawczym szkoda jest podstawową przesłanką odpowiedzialności odszkodowawczej – to jej istnienie decyduje, czy należy się rekompensata. Musi ona wynikać ze zdarzenia, z którym ustawa wiąże obowiązek naprawienia.
Podobnie jak w prawie ubezpieczeniowym, ustawodawca nie wprowadza definicji szkody. Powód? Zbyt ścisłe jej określenie groziłoby nadmiernym zawężeniem pojęcia, które w praktyce bywa różnorodne.
4. Rodzaje szkód w prawie odszkodowawczym
W doktrynie i orzecznictwie wyróżnia się wiele rodzajów szkód, m.in.:
- majątkowe (np. zniszczenie mienia, utrata przychodów),
- niemajątkowe (krzywda, ból, cierpienie),
- na mieniu i na osobie,
- obecne i przyszłe,
- rzeczywiste (damnum emergens) i utracone korzyści (lucrum cessans).
W szczególnych ustawach zdarzają się definicje specjalne, np. Prawo atomowe (art. 100 pkt 5) ogranicza „szkodę jądrową” do szkód na osobie, mieniu i środowisku.
Kodeks cywilny w art. 361 § 2 k.c. dzieli szkodę majątkową na:
- stratę rzeczywistą (damnum emergens),
- utracone korzyści (lucrum cessans).
Dodatkowo w doktrynie wyróżnia się szkodę ewentualną – czyli utratę szansy uzyskania korzyści, co graniczy z lucrum cessans i jest oceniane przez pryzmat prawdopodobieństwa jej wystąpienia.
5. Spór o kryterium „wbrew woli” w definicji szkody
W doktrynie często przyjmuje się, że szkoda to uszczerbek w dobrach poszkodowanego poniesiony wbrew jego woli. Jednak to sformułowanie wzbudza spory. Krytycy podnoszą, że:
- Zgoda poszkodowanego nie zawsze eliminuje powstanie szkody.
- Uszczerbek może powstać nawet wtedy, gdy poszkodowany działa dobrowolnie – przykładem są wydatki na leczenie po wypadku, które podejmuje on świadomie, ale z konieczności wynikającej z uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia.
- Niektóre koszty poniesione zgodnie z wolą poszkodowanego mogą być klasyfikowane jako szkoda, np. wydatki mające na celu zmniejszenie rozmiaru uszczerbku.
📌 Przykład praktyczny
Pan Marek złamał rękę w wyniku wypadku komunikacyjnego. Dobrowolnie zdecydował się na operację i rehabilitację w prywatnej klinice, wydając 9 000 zł. Wydatek był świadomy, ale stanowił szkodę w sensie prawnym, bo został wymuszony sytuacją powstałą wbrew jego interesowi.
6. Stanowiska doktryny
- M. Kaliński: koszty poniesione przez poszkodowanego nie zawsze są poniesione wbrew jego woli. Kluczowe jest, czy wynikają one z konieczności naprawienia szkody (np. art. 444 § 1 k.c.), a nie to, czy poszkodowany wyraził na nie zgodę.
- A. Szpunar: wydatki poniesione zgodnie z art. 444 § 1 k.c. należy oceniać ex ante, czyli w momencie podjęcia decyzji – w tej perspektywie były one wymuszone sytuacją szkodzącą, a więc „wbrew woli”.
- B. Kucharski: podobnie uważa, że koszty należy uznać za poniesione wbrew woli, jeśli są skutkiem zdarzenia szkodzącego i służą przywróceniu stanu poprzedniego lub zbliżonego w sensie gospodarczym.
7. Wnioski z dyskusji
Najbardziej przekonujące jest stanowisko, że:
szkodą jest uszczerbek w dobrach poszkodowanego, który nie musi być definiowany przez kryterium „wbrew woli”.
Dlaczego? Bo istnieją przypadki, w których:
- szkoda i odpowiedzialność powstają mimo zgody poszkodowanego (np. szkoda osobowa, zgoda na zabieg medyczny),
- prawo wprost przewiduje możliwość powstania szkody z woli poszkodowanego (np. art. 438 k.c. – naprawienie szkody wyrządzonej w stanie wyższej konieczności).
8. Szkoda w prawie ubezpieczeniowym a w prawie odszkodowawczym
Wnioski z analizy przepisów i literatury:
- Definicja – ustawodawca nie wprowadził odrębnej definicji szkody w prawie ubezpieczeniowym; stosuje się rozumienie z prawa odszkodowawczego.
- Tożsamość pojęć – szkoda ubezpieczeniowa i cywilnoprawna to pojęcia zasadniczo tożsame.
- Różnice – występują w zakresie obowiązku naprawienia szkody:
- w prawie odszkodowawczym – pełny obowiązek naprawienia szkody (art. 361 k.c.),
- w prawie ubezpieczeniowym – obowiązek ograniczony umową i OWU, co może zawężać zakres ochrony.
9. Przykłady porównawcze
Przykład 1 – szkoda w mieniu
Firma transportowa „Trans-Max” miała polisę autocasco. Po wypadku ciężarówki koszt naprawy wyniósł 85 000 zł. W świetle prawa cywilnego to pełna szkoda majątkowa. Jednak umowa AC przewidywała udział własny w szkodzie w wysokości 10% oraz brak pokrycia kosztów części oryginalnych. W efekcie ubezpieczyciel wypłacił tylko 68 000 zł.
➡ Wniosek: szkoda jest taka sama w obu reżimach, ale wypłata w ubezpieczeniu może być niższa.
Przykład 2 – szkoda osobowa
Pani Karolina po poślizgnięciu się na nieodśnieżonym chodniku doznała urazu kręgosłupa. Koszty leczenia i rehabilitacji wyniosły 14 000 zł.
- Z tytułu odpowiedzialności cywilnej właściciela chodnika – może domagać się pełnego zwrotu kosztów.
- Z ubezpieczenia NNW – odszkodowanie będzie zależało od procentu trwałego uszczerbku i sumy ubezpieczenia, np. 5% z sumy 50 000 zł = 2 500 zł.
📌 Podsumowanie kluczowych ustaleń
- Ustawodawca nie definiuje „szkody” ani w prawie odszkodowawczym, ani w prawie ubezpieczeniowym.
- W ubezpieczeniach stosuje się pojęcie szkody z ogólnego prawa odszkodowawczego.
- Zakres odszkodowania w ubezpieczeniu zależy od umowy i OWU, nie zawsze pokrywając pełny rozmiar szkody cywilnoprawnej.
- Kryterium „wbrew woli” jest dyskusyjne i nie powinno być wyłącznym warunkiem uznania uszczerbku za szkodę.
Podstawa prawna
- Kodeks cywilny – art. 361 § 2, art. 438, art. 444 § 1, art. 805 § 2, art. 818 § 3, art. 822 § 1–3, art. 824¹, art. 826–828
- Ustawa z 11 września 2015 r. o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej – art. 16, art. 27 ust. 1 pkt 1, art. 31, art. 76, art. 198, załącznik dział II
- Prawo atomowe – art. 100 pkt 5
Tematy porad zawartych w poradniku
- pojęcie szkody w ubezpieczeniach
- brak definicji szkody w prawie polskim
- rodzaje szkód w prawie cywilnym
- różnice między szkodą ubezpieczeniową a cywilną
Przydatne linki do źródeł
- https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19640160093 – Kodeks cywilny
- https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20150001844 – Ustawa o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej
- https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20010421180 – Prawo atomowe