W praktyce prowadzenia postępowań podatkowych zdarzają się sytuacje, w których pojawia się wątpliwość, który organ powinien rozpoznać daną sprawę. Takie sytuacje określane są jako spory o właściwość lub – w przypadku gdy dotyczą różnych systemów administracji – spory kompetencyjne. W niniejszym poradniku wyjaśniamy, czym różnią się te pojęcia, jak przebiega rozstrzyganie takich sporów oraz jakie znaczenie mają one dla przedsiębiorców.
Czym jest spór o właściwość organów podatkowych
Spór o właściwość występuje wtedy, gdy istnieje rozbieżność poglądów co do tego, który organ podatkowy powinien prowadzić daną sprawę. Może to być:
- sprawa już wszczęta i będąca w toku,
- albo sprawa, w której odmówiono wszczęcia postępowania z powodu braku właściwości.
Innymi słowy, chodzi o sytuację, gdy nie wiadomo, który organ ma prawo i obowiązek rozpoznać daną sprawę podatkową.
Warto podkreślić, że kwestia właściwości organu nie może być przedmiotem odrębnego postępowania – oznacza to, że nie istnieje osobne postępowanie służące jedynie ustaleniu, który organ jest właściwy. Zatem nie można wnieść skargi do sądu administracyjnego tylko po to, aby ustalić właściwość organu.
Strona postępowania (np. przedsiębiorca) może jednak podnieść zarzut niewłaściwości organu w toku toczącego się postępowania podatkowego, jeśli uważa, że sprawę rozpoznaje niewłaściwy urząd.
Obowiązek przestrzegania właściwości przez organy podatkowe
Zgodnie z „art. 15 § 1 Ordynacji podatkowej”, organy podatkowe są obowiązane z urzędu przestrzegać swojej właściwości. Oznacza to, że już na samym początku postępowania organ ma obowiązek zbadać, czy jest właściwy do rozpatrzenia danej sprawy.
Jeżeli organ błędnie ustali swoją właściwość, może to prowadzić do poważnych skutków procesowych – w tym nawet do stwierdzenia nieważności decyzji podatkowej.
Jak wskazuje „art. 145 § 1 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi” (p.p.s.a.), wojewódzki sąd administracyjny stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia, jeżeli doszło do naruszenia przepisów o właściwości. Co istotne, sąd bada tę kwestię z urzędu, nawet jeśli skarżący nie powołał się na ten zarzut.
Rodzaje sporów o właściwość: pozytywny i negatywny
Spory o właściwość można podzielić na dwa typy:
- Spór pozytywny – występuje, gdy dwa lub więcej organów uważa się za właściwe do rozpatrzenia tej samej sprawy.
- Przykład: Naczelnik Urzędu Skarbowego w Kielcach i Naczelnik Urzędu Skarbowego w Radomiu uznają, że to oni powinni prowadzić sprawę tego samego przedsiębiorcy.
- Skutek: grozi prowadzeniem dwóch postępowań i wydaniem sprzecznych decyzji.
- Spór negatywny – ma miejsce, gdy żaden organ nie uznaje się za właściwy.
- Przykład: Urząd Skarbowy w Bydgoszczy i Urząd Celno-Skarbowy w Toruniu odmawiają rozpatrzenia sprawy, twierdząc, że powinna to zrobić druga strona.
- Skutek: sprawa pozostaje nierozpatrzona, co narusza prawa strony.
Rozstrzyganie tych sporów ma zatem na celu zapewnienie jednolitości i pewności postępowania oraz ochronę strony przed bezczynnością organów.
Spory wewnętrzne i zewnętrzne
Ze względu na strukturę administracji skarbowej spory o właściwość dzielą się również na:
1. Spory wewnętrzne
Dotyczą organów należących do tego samego systemu administracji.
- Przykład: między naczelnikiem Urzędu Skarbowego w Gliwicach a naczelnikiem Urzędu Skarbowego w Zabrzu.
- Taki spór rozstrzyga organ wyższego stopnia, wspólny dla obu stron (np. dyrektor izby administracji skarbowej).
2. Spory zewnętrzne (kompetencyjne)
To spory między organami należącymi do różnych systemów administracji, np.
- między naczelnikiem urzędu skarbowego a wójtem, burmistrzem lub prezydentem miasta,
- albo między organem rządowym a samorządowym.
Ponieważ w takich przypadkach nie istnieje wspólny organ nadrzędny, konieczne jest, aby spór rozstrzygnął odrębny organ lub sąd.
Kto rozstrzyga spory kompetencyjne
W przypadku sporów między organami różnych systemów (np. skarbowym i samorządowym) rozstrzyganie takich sporów należy do organów lub sądów specjalnie powołanych do tego celu.
W praktyce chodzi najczęściej o:
- sądy administracyjne, które mogą rozstrzygać spory o właściwość między organami,
- organy wyższego stopnia, jeśli ustawa przewiduje ich kompetencję do tego rodzaju rozstrzygnięć.
Przykład praktyczny
Firma „NowTech” z Katowic złożyła wniosek o zwrot podatku od nieruchomości, twierdząc, że nadpłata powstała w wyniku błędu w naliczeniu przez urząd gminy. Gmina uznała jednak, że sprawa dotyczy podatku dochodowego od osób prawnych, a więc należy do kompetencji urzędu skarbowego. Z kolei urząd skarbowy uznał, że chodzi o podatek lokalny, więc sprawą powinna zająć się gmina.
Powstał spór negatywny zewnętrzny (kompetencyjny) – żaden z organów nie chciał rozpoznać sprawy. W takiej sytuacji konieczne jest, by spór rozstrzygnął właściwy sąd administracyjny.
Podsumowanie
Spory o właściwość i kompetencję mają kluczowe znaczenie dla prawidłowego przebiegu postępowań podatkowych. Dla przedsiębiorców oznacza to, że jeśli ich sprawa „utknie” między organami, nie mogą pozostać bierni — powinni domagać się wyjaśnienia właściwości i w razie potrzeby złożyć skargę do sądu administracyjnego.
Podstawa prawna
- art. 15 § 1 – Ordynacja podatkowa (Dz.U. 2024 poz. 476)
- art. 145 § 1 pkt 2 – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2024 poz. 1583)
Tematy zawarte w poradniku
- spór o właściwość organów podatkowych
- spór kompetencyjny między organami administracji
- pozytywny i negatywny spór o właściwość
- właściwość organu podatkowego w postępowaniu
- rozstrzyganie sporów o właściwość przez sądy administracyjne