Publiczne odtwarzanie muzyki czy programów telewizyjnych to temat, który dotyczy tysięcy przedsiębiorców – od właścicieli hoteli i pensjonatów, przez restauracje i bary, aż po salony fryzjerskie czy małe sklepy. Nie zawsze jednak oczywiste jest, kiedy można powołać się na dozwolony użytek publiczny, a kiedy konieczne jest zawarcie umowy licencyjnej z organizacjami zbiorowego zarządzania (np. ZAiKS).
Poniżej wyjaśniamy, na czym polega regulacja z art. 24 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, jak interpretują ją sądy krajowe i unijne oraz w jakich sytuacjach przedsiębiorcy mogą legalnie korzystać z odbiorników radiowych i telewizyjnych.
Dozwolony użytek publiczny – podstawy prawne
Zgodnie z art. 24 ust. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych:
„Posiadacze urządzeń służących do odbioru programu radiowego lub telewizyjnego mogą za ich pomocą odbierać nadawane utwory, choćby urządzenia te były umieszczone w miejscu ogólnie dostępnym, jeżeli nie łączy się z tym osiąganie korzyści majątkowych.”
Przepis ten wprowadza istotne ograniczenie – samo posiadanie i używanie radia lub telewizora w miejscu ogólnodostępnym nie narusza praw autorskich, o ile nie wiąże się to z uzyskiwaniem dochodu.
Warto także pamiętać o definicji odtwarzania zawartej w art. 6 ust. 1 pkt 9 pr. aut.:
„Odtwarzaniem utworu jest jego udostępnienie bądź przy pomocy nośników dźwięku, obrazu lub dźwięku i obrazu, na których utwór został zapisany, bądź przy pomocy urządzeń służących do odbioru programu radiowego lub telewizyjnego, w którym utwór jest nadawany.”
Oznacza to, że dozwolony użytek obejmuje nie tylko odtwarzanie nagrań z płyt czy nośników cyfrowych, ale także korzystanie z odbiorników RTV.
Publiczne odtwarzanie w świetle orzecznictwa unijnego
Telewizory w hotelach
Trybunał Sprawiedliwości UE wielokrotnie rozstrzygał, czy umieszczenie telewizorów w pokojach hotelowych mieści się w dozwolonym użytku. W głośnym wyroku z 7.12.2006 r. (sprawa C-306/05 – SGAE v. Rafael Hoteles) stwierdził, że przedsiębiorca hotelowy udostępnia publicznie utwory, ponieważ goście stanowią nieokreśloną liczbę odbiorców. Podobne stanowisko zaprezentowano w wyroku z 27.02.2014 r. (C-351/12 – OSA v. Léčebné lázně Mariánské Lázně), dotyczącym zakładu uzdrowiskowego.
Istotne jest to, że nawet fakt, iż pokój hotelowy ma charakter prywatny dla gościa, nie zmienia oceny – skoro telewizor jest elementem usługi, a goście zmieniają się w sposób rotacyjny i przypadkowy, mamy do czynienia z udostępnieniem publicznym.
Gabinet dentystyczny
Inaczej Trybunał ocenił odtwarzanie muzyki w tle w gabinecie dentystycznym. W wyroku z 15.03.2012 r. (C-135/10 – Marco Del Corso) orzekł, że takie działanie nie jest publicznym odtwarzaniem, ponieważ muzyka nie przyciąga pacjentów, nie zwiększa dochodów dentysty i nie ma wpływu na cenę usług.
Kryterium korzyści majątkowej
Z powyższych orzeczeń jasno wynika, że kluczowe znaczenie ma pytanie: czy odtwarzanie utworów stanowi element działalności komercyjnej, który zwiększa jej atrakcyjność lub wpływa na dochody przedsiębiorcy?
Publiczne odtwarzanie w orzecznictwie polskich sądów
Interpretacja przepisów dotyczących dozwolonego użytku publicznego w Polsce była wielokrotnie przedmiotem sporów sądowych. Orzecznictwo pokazuje, że granica pomiędzy legalnym korzystaniem z odbiorników radiowych czy telewizyjnych a obowiązkiem uzyskania licencji zależy od konkretnego kontekstu i wpływu odtwarzania na działalność gospodarczą.
Pokoje hotelowe – zwiększenie standardu usług
Choć pokój hotelowy jest przestrzenią prywatną dla gościa, sądy w Polsce wielokrotnie podkreślały, że umieszczenie w nim telewizora nie mieści się w granicach dozwolonego użytku.
W wyroku z 13.03.2018 r. (VI ACa 1583/16) Sąd Apelacyjny w Warszawie stwierdził, że telewizor w pokoju hotelowym zwiększa standard pokoju, a tym samym wpływa na cenę usługi. Odbiorniki kierowane są do nieokreślonego kręgu odbiorców, którzy zmieniają się w sposób rotacyjny i przypadkowy. Z tego względu działanie to stanowi publiczne udostępnianie utworów i wymaga zawarcia umowy licencyjnej.
Wcześniej jednak zdarzały się odmienne rozstrzygnięcia – np. wyrok SA w Warszawie z 8.10.2004 r. (VI ACa 62/04), gdzie sąd przyjął, że pokój hotelowy nie jest miejscem publicznym, a telewizor w nim nie stanowi publicznego odtwarzania. W późniejszym orzecznictwie utrwaliło się jednak stanowisko bardziej rygorystyczne.
Fryzjer i muzyka z radia
W sprawie rozpatrywanej przez Sąd Apelacyjny we Wrocławiu (wyrok z 29.08.2014 r., I ACa 806/14) uznano, że fryzjer, który włącza radio w salonie, działa w granicach dozwolonego użytku. Sąd uznał, że:
- klienci wybierają salon ze względu na jakość usług, a nie możliwość słuchania muzyki,
- hałas suszarek i innych urządzeń sprawia, że muzyka często nie jest w ogóle słyszalna,
- niewielka liczba osób w lokalu nie pozwala uznać odbiorców za „publiczność” w rozumieniu ustawy.
Dlatego takie odtwarzanie nie prowadziło do osiągania korzyści majątkowych i było legalne.
Małe sklepy i zakłady usługowe
W wyroku z 14.03.2008 r. (I ACa 102/08) SA w Katowicach wskazał, że odtwarzanie muzyki na małej powierzchni handlowej lub w drobnym zakładzie usługowym może mieścić się w granicach art. 24 ust. 2 pr. aut., jeśli muzyka odtwarzana jest wyłącznie dla umilenia czasu personelowi i nie ma wpływu na przychody firmy.
Sklep muzyczny – odsłuch przed zakupem
W wyroku z 4.04.2000 r. (I ACa 239/00) SA w Krakowie rozstrzygał sprawę dotyczącą odtwarzania płyt w sklepie muzycznym. Sąd stwierdził, że krótki odsłuch nagrania przez klienta, aby sprawdzić jakość płyty lub jej przydatność, nie stanowi publicznego odtwarzania, ponieważ nie jest to sytuacja komercyjnego wykorzystania utworu.
Ciężar dowodu
Istotne znaczenie w praktyce ma to, że to przedsiębiorca musi wykazać brak korzyści majątkowych. Jak stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z 28.09.2005 r. (I CK 164/05):
przesłanka „nieosiągania korzyści” ma charakter faktu prawoniweczącego – jeśli zostanie udowodniona, niweczy roszczenia organizacji zbiorowego zarządzania.
Oznacza to, że w procesach o naruszenie praw autorskich przedsiębiorca powinien udowodnić, że muzyka czy telewizja w jego lokalu nie wpływają na przychody ani atrakcyjność oferty.
📌 Przykład praktyczny
Pan Marek prowadzi mały sklep osiedlowy w Rzeszowie. W tle często gra radio, ale jest to głównie dla personelu. Klienci spędzają w sklepie zaledwie kilka minut, a wybór miejsca zakupów zależy od lokalizacji, a nie od muzyki. W razie sporu z organizacją zbiorowego zarządzania Pan Marek mógłby argumentować, że radio w jego sklepie mieści się w ramach dozwolonego użytku, podobnie jak w sprawie rozpatrywanej przez sąd w Katowicach.
Kiedy publiczne odtwarzanie jest dozwolone, a kiedy wymaga licencji?
Na podstawie przepisów oraz bogatego orzecznictwa można wyróżnić dwie grupy sytuacji:
- Publiczne odtwarzanie mieszczące się w dozwolonym użytku – nie wymaga licencji.
- Publiczne odtwarzanie wykraczające poza dozwolony użytek – konieczne jest zawarcie umowy licencyjnej i opłacanie wynagrodzenia na rzecz organizacji zbiorowego zarządzania (np. ZAiKS, STOART).
1. Odtwarzanie dozwolone (brak konieczności licencji)
✔ Fryzjer – muzyka z radia w salonie, bez wpływu na wybór klientów i przychody (wyrok SA we Wrocławiu z 29.08.2014 r., I ACa 806/14).
✔ Gabinet dentystyczny – muzyka w tle nie wpływająca na dochody ani cenę usług (wyrok TSUE z 15.03.2012 r., C-135/10 – Marco Del Corso).
✔ Małe sklepy i zakłady usługowe – odtwarzanie muzyki dla personelu, bez znaczenia dla sprzedaży (wyrok SA w Katowicach z 14.03.2008 r., I ACa 102/08).
✔ Sklep muzyczny – odsłuch fragmentów płyt/kaset w celu sprawdzenia ich jakości przed zakupem (wyrok SA w Krakowie z 4.04.2000 r., I ACa 239/00).
2. Odtwarzanie niedozwolone (wymaga licencji)
✖ Hotele i pensjonaty – telewizory w pokojach zwiększają standard usług, a tym samym cenę pobytu. Jest to udostępnienie utworów nieoznaczonemu kręgowi odbiorców (wyrok TSUE z 7.12.2006 r., C-306/05; wyrok SA w Warszawie z 13.03.2018 r., VI ACa 1583/16).
✖ Uzdrowiska i sanatoria – odbiór programów w pokojach kuracjuszy również uznany za publiczne udostępnianie (wyrok TSUE z 27.02.2014 r., C-351/12).
✖ Restauracje, bary, kluby – muzyka i telewizja są elementem przyciągającym klientów, wpływają na atmosferę lokalu i zwiększają jego atrakcyjność, co wiąże się z osiąganiem korzyści majątkowych.
Tabela: Przykłady z orzecznictwa
| Sytuacja | Stanowisko sądu / TSUE | Licencja wymagana? |
|---|---|---|
| Telewizory w pokojach hotelowych | Publiczne udostępnianie, wpływ na cenę usług | TAK |
| Odtwarzanie w sanatorium (pokoje gości) | Publiczne udostępnianie | TAK |
| Muzyka w gabinecie dentystycznym | Nie wpływa na dochody, brak znaczenia komercyjnego | NIE |
| Fryzjer – radio w salonie | Brak wpływu na wybór klientów i obroty | NIE |
| Sklep muzyczny – odsłuch płyty przed zakupem | Cel pomocniczy, brak publicznego charakteru | NIE |
| Mały sklep – muzyka dla pracowników | Brak znaczenia dla sprzedaży | NIE |
| Restauracja / bar – muzyka w tle | Element atrakcyjności lokalu, wpływ na przychody | TAK |
Ciężar dowodu spoczywa na przedsiębiorcy
W przypadku sporu z organizacjami zbiorowego zarządzania to przedsiębiorca musi udowodnić, że odtwarzanie nie przynosi mu korzyści. Jak orzekł SN (wyrok z 28.09.2005 r., I CK 164/05), przesłanka „nieosiągania korzyści majątkowych” ma charakter faktu prawoniweczącego.
Oznacza to, że jeśli przedsiębiorca przedstawi dowody (np. charakter działalności, liczba klientów, brak znaczenia muzyki dla wyboru usług), może obronić się przed roszczeniami organizacji.
📄 Podstawa prawna
- art. 6 ust. 1 pkt 9 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 24 ust. 2 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
📚 Tematy porad zawarte w poradniku
- publiczne odtwarzanie w hotelach a licencja ZAiKS
- radio w salonie fryzjerskim – kiedy legalne
- odtwarzanie muzyki w gabinecie dentystycznym
- dozwolony użytek publiczny a małe sklepy
🔗 Źródła oficjalne
- Tekst ustawy: Prawo autorskie – sejm.gov.pl
- Trybunał Sprawiedliwości UE: curia.europa.eu
- Informacje licencyjne: ZAiKS – zaiks.org.pl