W postępowaniu podatkowym jednym z najważniejszych dowodów może być przesłuchanie samego przedsiębiorcy – czyli strony postępowania. Choć to rozwiązanie bywa traktowane z rezerwą, ma duże znaczenie praktyczne, zwłaszcza w sytuacjach, gdy to właśnie przedsiębiorca dysponuje najpełniejszą wiedzą o faktach dotyczących prowadzonej działalności.
W poradniku wyjaśniamy, na czym polega przesłuchanie strony, kiedy może się odbyć, jakie są prawa przedsiębiorcy i czy warto wyrazić zgodę na przesłuchanie przez urząd skarbowy.
📄 Czym jest przesłuchanie strony w postępowaniu podatkowym?
Zgodnie z art. 199 Ordynacji podatkowej, organ podatkowy może przesłuchać stronę postępowania po uzyskaniu jej zgody. Oznacza to, że przedsiębiorca – będący stroną – nie ma obowiązku składania zeznań i nie może być do tego zmuszony.
To od niego zależy, czy zgodzi się odpowiadać na pytania urzędnika prowadzącego sprawę.
Przesłuchanie strony to jedna z form pozyskania informacji przez urząd, podobnie jak:
- przesłuchanie świadka,
- oględziny dokumentów,
- czy analiza ksiąg rachunkowych.
Jednak w odróżnieniu od świadka, strona zawsze jest zainteresowana wynikiem sprawy – zwykle chce, aby decyzja była dla niej korzystna. Mimo to, jej zeznania mają taką samą wagę jak inne dowody.
⚖️ Dlaczego przesłuchanie strony budziło wątpliwości?
Jeszcze kilkanaście lat temu wielu prawników uważało, że przesłuchanie strony powinno być jedynie „pomocnicze” – czyli używane tylko wtedy, gdy brakuje innych dowodów.
Takie podejście opierało się na starej zasadzie: „nikt nie może być wiarygodnym świadkiem we własnej sprawie” (łac. nullus idoneus testis in re sua).
Jednak nowelizacja Ordynacji podatkowej z 12 września 2002 r. zrównała przesłuchanie strony z innymi środkami dowodowymi.
Od tego czasu zeznania przedsiębiorcy mogą być pełnoprawnym dowodem, jeśli organ uzna je za wiarygodne.
💬 Kiedy urząd może przesłuchać przedsiębiorcę?
Organ podatkowy może zaproponować przesłuchanie strony, gdy:
- w sprawie brakuje informacji, których nie da się ustalić z dokumentów,
- pojawiają się rozbieżności między dowodami,
- lub konieczne jest wyjaśnienie okoliczności, które tylko przedsiębiorca zna najlepiej.
Przykład:
Firma TechVision Sp. z o.o. została wezwana do złożenia wyjaśnień w sprawie kosztów zakupu usług marketingowych. Dokumentacja była niepełna, a kontrahent zlikwidował działalność. Urząd uznał więc, że tylko prezes spółki może wyjaśnić, jak faktycznie wyglądała współpraca. W takiej sytuacji zaproponowano przesłuchanie strony – czyli prezesa jako reprezentanta spółki.
🧾 Zgoda na przesłuchanie – co musi wiedzieć przedsiębiorca?
Zgoda na przesłuchanie to warunek konieczny, aby urząd mógł zadać stronie pytania.
Zgoda musi być:
- dobrowolna,
- jednoznaczna i udokumentowana (np. pisemnie lub w protokole),
- nie może być domniemana – urząd nie może uznać, że przedsiębiorca „milcząco” się zgodził.
📌 Ważne:
Przedsiębiorca może cofnąć zgodę w dowolnym momencie przesłuchania.
Jeśli zrobi to w trakcie czynności, urząd musi natychmiast zakończyć przesłuchanie.
Część zeznań złożonych wcześniej nadal pozostaje ważna – cofnięcie zgody nie unieważnia ich automatycznie.
🚫 Czy odmowa zgody może zaszkodzić?
Nie.
Brak zgody na przesłuchanie nie może być interpretowany na niekorzyść przedsiębiorcy.
Urząd nie może np. uznać, że skoro podatnik nie chce złożyć zeznań, to „ma coś do ukrycia”.
Odmowa nie powinna wpływać również na ocenę innych dowodów złożonych przez stronę (np. dokumentów księgowych).
Jednocześnie zgoda na przesłuchanie nie jest dowodem dobrej woli czy prawdomówności.
Organ nie może uznać przedsiębiorcy za bardziej wiarygodnego tylko dlatego, że zgodził się zeznawać.
🗣️ Jak przebiega przesłuchanie strony?
Zasady przesłuchania strony są podobne jak w przypadku świadka, z tym że:
- nie stosuje się wobec niej środków przymusu (np. grzywny za niestawienie się),
- przesłuchanie odbywa się po wcześniejszym zawiadomieniu,
- strona może odmówić odpowiedzi na konkretne pytanie (na podstawie art. 196 § 2 Ordynacji podatkowej).
Organ podatkowy ma obowiązek poinformować przedsiębiorcę o tym uprawnieniu przed rozpoczęciem przesłuchania.
Przesłuchanie odbywa się w formie protokołu, który po zakończeniu strona ma prawo przeczytać i podpisać (lub odmówić podpisania, jeśli nie zgadza się z jego treścią).
⚠️ Odpowiedzialność karna za fałszywe zeznania
Zarówno świadek, jak i strona składają zeznania pod rygorem odpowiedzialności karnej.
Oznacza to, że świadome podanie nieprawdy lub zatajenie prawdy może prowadzić do odpowiedzialności z art. 233 Kodeksu karnego.
Dlatego, jeśli przedsiębiorca nie jest pewien jakiejś informacji – lepiej powiedzieć, że nie pamięta lub nie potrafi tego potwierdzić, niż ryzykować złożenie fałszywego oświadczenia.
📚 Przesłuchanie a wyjaśnienia i oświadczenia – ważne różnice
Nie należy mylić przesłuchania z innymi formami kontaktu z urzędem.
W praktyce występują trzy różne instytucje:
- Przesłuchanie strony (art. 199 o.p.) – odbywa się po zgodzie strony, pod rygorem odpowiedzialności karnej, w obecności urzędnika.
- Wyjaśnienia (art. 155 § 1 o.p.) – pisemne lub ustne odpowiedzi na pytania organu, składane bez przysięgi.
- Oświadczenie (art. 180 § 2 o.p.) – pisemne przyznanie określonych faktów, również pod odpowiedzialnością karną.
📌 Jeśli urząd żąda od przedsiębiorcy złożenia „wyjaśnień”, ale z pytań wynika, że dotyczą one kluczowych faktów w sprawie, powinien formalnie przeprowadzić przesłuchanie, a nie „obejść” przepisy.
W przeciwnym razie może dojść do naruszenia prawa, a zebrane informacje nie będą miały mocy dowodowej.
🧩 Jaką wartość mają zeznania strony?
Zeznania przedsiębiorcy są dowodem – ale ich wiarygodność musi być oceniona łącznie z innymi materiałami.
Jeśli potwierdzają je dokumenty, księgi rachunkowe lub zeznania świadków – organ powinien je uznać.
Natomiast w sytuacji, gdy stoją w sprzeczności z innymi dowodami, urząd może odmówić im wiary.
Nie można natomiast opierać całej decyzji podatkowej wyłącznie na oświadczeniu strony.
Musi ono zostać potwierdzone przynajmniej częściowo przez inne dowody.
📌 Praktyczne wskazówki dla przedsiębiorców
✔ Zanim wyrazisz zgodę na przesłuchanie, skonsultuj się z doradcą podatkowym – pomoże przygotować się do pytań.
✔ Nie domyślaj się odpowiedzi – jeśli czegoś nie pamiętasz, powiedz to wprost.
✔ Czytaj protokół przed podpisaniem – masz prawo żądać poprawek lub dopisków.
✔ Zachowuj spokój i rzeczowość – urzędnik ocenia nie tylko treść, ale i sposób wypowiedzi.
✔ Nie bój się odmówić odpowiedzi – jeśli pytanie dotyczy spraw, które mogą Ci zaszkodzić.
🧠 Przykład z praktyki
Pani Monika, właścicielka sklepu internetowego, została wezwana przez urząd skarbowy w sprawie niejasności dotyczących rozliczenia VAT od sprzedaży wysyłkowej. Urząd zaproponował przesłuchanie.
Pani Monika, po konsultacji z doradcą, wyraziła zgodę. W trakcie przesłuchania odmówiła jednak odpowiedzi na kilka pytań dotyczących współpracy z zagranicznym pośrednikiem, ponieważ nie miała pełnej dokumentacji.
Jej stanowisko zostało uwzględnione, a urząd oparł decyzję na analizie faktur i historii transakcji.
Dzięki prawidłowemu zachowaniu przedsiębiorczyni uniknęła zarzutu składania fałszywych zeznań i negatywnych skutków podatkowych.
📜 Podstawa prawna
- art. 199 – Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2024 r. poz. 335)
- art. 196 § 2 – Ordynacja podatkowa
- art. 155 § 1 – Ordynacja podatkowa
- art. 180 § 2 – Ordynacja podatkowa
- art. 262 § 4 – Ordynacja podatkowa
- art. 159 § 1a – Ordynacja podatkowa
- art. 233 – Kodeks karny
🔍 Tematy zawarte w poradniku
- przesłuchanie strony w postępowaniu podatkowym,
- zgoda przedsiębiorcy na przesłuchanie,
- prawa i obowiązki podatnika w czasie przesłuchania,
- różnice między przesłuchaniem, wyjaśnieniami i oświadczeniem,
- odpowiedzialność za fałszywe zeznania w postępowaniu podatkowym.