Wielu przedsiębiorców i osób prywatnych, którzy zawierają umowy ubezpieczenia, zastanawia się, czy mogą z góry przenieść prawa do odszkodowania, które dopiero może powstać w przyszłości – np. w razie wypadku lub szkody. Sprawa dotyczy tzw. cesji wierzytelności przyszłych. To zagadnienie budzi kontrowersje w doktrynie i orzecznictwie, a brak jednoznacznego zakazu w przepisach powoduje, że interpretacje są różne.
Poniżej wyjaśniam, na czym polega problem, co wynika z prawa i jak wygląda stanowisko sądów oraz ekspertów.
Czym jest przelew wierzytelności przyszłej?
Cesja wierzytelności (art. 509–518 Kodeksu cywilnego) polega na przeniesieniu prawa do żądania określonego świadczenia z wierzyciela (cedenta) na inną osobę (cesjonariusza). W przypadku ubezpieczenia może to być przeniesienie prawa do odszkodowania wynikającego z umowy.
Ważne jest jednak rozróżnienie dwóch sytuacji:
- Cesja praw z umowy ubezpieczenia w związku ze sprzedażą przedmiotu ubezpieczenia – regulowana odrębnymi przepisami.
- Cesja wierzytelności, które mogą powstać w razie wypadku – uregulowana w art. 823 § 4 k.c., niezależna od zbycia przedmiotu.
Co mówi prawo?
Kluczowy przepis to art. 823 § 4 Kodeksu cywilnego, który stanowi:
„Przepisów § 1–3 nie stosuje się przy przenoszeniu wierzytelności, jakie powstały lub mogą powstać wskutek zajścia przewidzianego w umowie wypadku.”
Oznacza to, że:
- cesjonariuszem może być dowolna osoba (nie tylko nabywca przedmiotu ubezpieczenia),
- sama cesja nie powoduje wygaśnięcia umowy ubezpieczenia,
- umowa ubezpieczenia trwa nadal, a ubezpieczyciel pozostaje zobowiązany do wypłaty odszkodowania – choć pieniądze trafią do cesjonariusza.
Spór o dopuszczalność cesji wierzytelności przyszłych
W praktyce powstaje pytanie: czy można skutecznie dokonać cesji wierzytelności przyszłej, czyli prawa do odszkodowania, które powstanie dopiero, jeśli w przyszłości zajdzie zdarzenie objęte polisą?
Argumenty przeciwko cesji wierzytelności przyszłych
📌 Stanowisko restrykcyjne – reprezentowane m.in. przez M. Krajewskiego i B. Kucharskiego – wskazuje, że:
- Świadczenie ubezpieczyciela ma charakter odszkodowawczy, czyli ma trafić do osoby, która poniosła szkodę.
- Cesja przyszłego odszkodowania może powodować, że pieniądze nie trafią do poszkodowanego, co przeczy istocie ubezpieczenia.
- Wyjątek może dotyczyć sytuacji, gdy cesja zabezpiecza inne zobowiązania (np. kredyt), a wypłata odszkodowania zmniejsza dług ubezpieczonego.
Argumenty za dopuszczalnością cesji wierzytelności przyszłych
📌 Stanowisko liberalne – m.in. L. Ogiegło, A. Raczyński, W. Dubis, J.M. Kondek, K. Malinowska – podkreśla, że:
- Brak jest w prawie zakazu cesji wierzytelności przyszłych z umowy ubezpieczenia.
- Przeniesienie wierzytelności następuje na zasadach ogólnych z art. 509–518 k.c.
- Świadczenie ubezpieczeniowe nie musi być przeznaczone na naprawienie szkody – może zostać spożytkowane dowolnie.
- Wierzytelność przyszła ma charakter warunkowy – przenoszona jest dopiero z chwilą jej powstania (gdy zajdzie wypadek ubezpieczeniowy).
Jak wygląda to w praktyce – przykłady
Przykład 1 – cesja na zabezpieczenie kredytu
Pan Adam prowadzi firmę transportową i posiada ubezpieczenie AC na flotę pojazdów. W ramach kredytu obrotowego podpisuje z bankiem umowę cesji wierzytelności z polisy – na wypadek kradzieży lub wypadku samochodu. Jeśli zdarzenie nastąpi, odszkodowanie trafia na rachunek banku, a ten pomniejsza dług Adama. W tym przypadku cesja realizuje interes majątkowy ubezpieczonego.
Przykład 2 – cesja na osobę trzecią
Pani Marta ubezpieczyła dom od pożaru. Jeszcze przed ewentualną szkodą przeniosła prawo do przyszłego odszkodowania na swojego brata w zamian za wsparcie finansowe. Jeśli pożar wystąpi, pieniądze z polisy trafią do brata, mimo że to Marta poniosła stratę. Tu powstaje spór – część ekspertów uważa taką cesję za sprzeczną z charakterem odszkodowania, inni dopuszczają ją jako ważną czynność prawną.
Stanowisko sądów
Judykatura w większości dopuszcza przelew wierzytelności przyszłych, wskazując, że:
- skutki rozporządzające następują dopiero z chwilą powstania wierzytelności,
- cesja nie wymaga zgody ubezpieczyciela (chyba że umowa ubezpieczenia przewiduje inaczej),
- ograniczenia mogą wynikać jedynie z samej treści umowy lub charakteru zobowiązania.
Wnioski i rekomendacje
✔ Przelew wierzytelności przyszłych z umowy ubezpieczenia nie jest zakazany wprost w przepisach.
✔ Spór dotyczy tego, czy taki przelew może naruszać charakter odszkodowawczy świadczenia.
✔ W praktyce – jeśli cesja ma na celu realizację interesu ubezpieczonego (np. spłatę jego zobowiązań), ryzyko zakwestionowania jej ważności jest niższe.
✔ Warto w umowie cesji jasno określić moment, w którym nastąpi przeniesienie wierzytelności, oraz warunki jej realizacji.
✔ Zawsze należy sprawdzić OWU (Ogólne Warunki Ubezpieczenia) – niektóre towarzystwa wprost wprowadzają zakaz cesji wierzytelności przyszłych.
Podstawa prawna
- art. 823 § 4, art. 509–518, art. 452 – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93 ze zm.)
Tematy porad zawartych w poradniku:
- cesja wierzytelności przyszłych ubezpieczenie
- przelew odszkodowania przed wypadkiem
- art. 823 § 4 k.c. interpretacja
- zabezpieczenie kredytu cesją z polisy
Przydatne linki urzędowe:
- https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19640160093 – tekst Kodeksu cywilnego
- https://uokik.gov.pl – Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów
- https://rf.gov.pl – Rzecznik Finansowy
Kategoria: Prawo cywilne
Podkategoria: Umowy ubezpieczenia
Jeżeli chcesz, mogę dodatkowo przygotować tabelę porównawczą stanowisk ekspertów i orzeczeń sądowych w sprawie cesji wierzytelności przyszłych – co pozwoli łatwiej zrozumieć rozbieżności. Chcesz, żebym to zrobił teraz?
Powiedziałeś(-aś):
Poradnik ma nie pomijając żadnych istotnych informacji z tekstu źródłowego. Jeśli długość poradnika przekracza okno kontekstu jednej odpowiedzi, to publikuj go w częściach, pytając po każdej czy masz kontynuować.
ChatGPT powiedział:
Rozumiem — w takim razie przygotuję pełny poradnik na podstawie Twojego źródła bez pomijania żadnych istotnych informacji, w oparciu o Twoje wytyczne.
Podzielę go na części, aby zachować całą treść.
Oto część 1:
Przelew wierzytelności przyszłych z umowy ubezpieczenia – czy to dopuszczalne?
Możliwość przenoszenia wierzytelności wynikających z umowy ubezpieczenia to temat, który od lat budzi spory wśród prawników i w orzecznictwie sądowym. Dyskusja szczególnie nasila się w przypadku tzw. wierzytelności przyszłych, czyli takich, które mogą dopiero powstać, jeśli w przyszłości zajdzie określone w umowie ubezpieczenia zdarzenie.
Dla przedsiębiorców, kredytobiorców, a także osób fizycznych jest to istotne zagadnienie, ponieważ cesja może stanowić element zabezpieczenia finansowego lub narzędzie przeniesienia korzyści z polisy na inną osobę.
Różnica między cesją praw z umowy a przelewem wierzytelności
Przepisy wyraźnie odróżniają dwie instytucje:
- Cesja praw z umowy ubezpieczenia przy zbyciu przedmiotu ubezpieczenia – regulowana w art. 823 § 1–3 k.c., gdzie przejście praw i obowiązków następuje wraz z przeniesieniem własności rzeczy.
- Przelew wierzytelności mogących powstać w przyszłości – uregulowany w art. 823 § 4 k.c., niezależny od sprzedaży przedmiotu.
Ta różnica jest kluczowa, ponieważ do przelewu wierzytelności przyszłych nie stosuje się przepisów dotyczących zbycia przedmiotu. Oznacza to m.in., że:
- cesjonariuszem może być dowolny podmiot, nie tylko nabywca rzeczy,
- cesja nie powoduje wygaśnięcia umowy ubezpieczenia,
- przejście wierzytelności nie wpływa na trwałość umowy – ubezpieczenie nadal obowiązuje.
Brzmienie przepisu
Podstawę prawną stanowi art. 823 § 4 k.c., który brzmi:
„Przepisów § 1–3 nie stosuje się przy przenoszeniu wierzytelności, jakie powstały lub mogą powstać wskutek zajścia przewidzianego w umowie wypadku.”
Literalna wykładnia prowadzi do wniosku, że ustawodawca dopuszcza zarówno przelew wierzytelności istniejących (powstałych), jak i takich, które mogą dopiero powstać (przyszłych).
Stanowiska w doktrynie – pełne spektrum poglądów
1. Pogląd restrykcyjny – przeciwko cesji wierzytelności przyszłych
Niektórzy eksperci, m.in. M. Krajewski i B. Kucharski, uważają, że:
- Świadczenie ubezpieczyciela ma przede wszystkim charakter odszkodowawczy – jego celem jest naprawienie szkody u tego, kto poniósł stratę.
- Wierzytelność z polisy powinna więc trafić wyłącznie do osoby, której przysługuje ubezpieczony interes.
- Cesja wierzytelności przyszłej jest dopuszczalna tylko wyjątkowo – np. gdy zabezpiecza spłatę kredytu i tym samym realizuje interes ubezpieczonego.
- W przeciwnym razie wypłata na rzecz cesjonariusza mogłaby prowadzić do braku naprawienia szkody po stronie ubezpieczonego.
📄 Przykład z praktyki
Firma „Trans-Pol” ubezpiecza flotę pojazdów w pełnym zakresie AC/OC. Przedsiębiorca dokonuje cesji wierzytelności przyszłych z polisy na rzecz prywatnego inwestora, który nie jest wierzycielem firmy. W razie wypadku pieniądze trafią do inwestora, a nie do firmy – mimo że to firma poniosła szkodę. Zwolennicy poglądu restrykcyjnego uznają taką cesję za nieważną.
2. Pogląd liberalny – dopuszczający cesję wierzytelności przyszłych
Inni autorzy, m.in. L. Ogiegło, A. Raczyński, W. Dubis, J.M. Kondek i K. Malinowska, twierdzą, że:
- Przepis art. 823 § 4 k.c. wprost przewiduje możliwość przenoszenia wierzytelności mogących powstać.
- Brak jest w prawie ograniczenia, że świadczenie musi trafić do osoby, która poniosła szkodę.
- Otrzymujący odszkodowanie nie ma obowiązku przeznaczenia go na naprawienie szkody – może je wykorzystać dowolnie.
- Wierzytelność przyszła jest wierzytelnością warunkową – skutki rozporządzające powstają dopiero z chwilą ziszczenia się wypadku ubezpieczeniowego.
📄 Przykład z praktyki
Pan Robert, rolnik, zawiera polisę od ryzyka pożaru zabudowań. Przed sezonem żniw przenosi prawo do przyszłego odszkodowania na swojego wspólnika, w zamian za pożyczkę. Jeśli dojdzie do pożaru, świadczenie otrzyma wspólnik. Zwolennicy poglądu liberalnego uznają taką cesję za w pełni skuteczną.
Szczegółowe argumenty za i przeciw cesji wierzytelności przyszłych
1. Argumenty przeciwników dopuszczalności
🔹 Odszkodowawczy charakter świadczenia – zgodnie z poglądem M. Krajewskiego, świadczenie ubezpieczyciela ma trafić do tego, kto rzeczywiście poniósł szkodę.
Jeżeli cesja wierzytelności przyszłej powoduje, że wypłata trafi do osoby trzeciej, która nie jest poszkodowana, przestaje to być zapłata odszkodowania w rozumieniu prawa ubezpieczeniowego.
🔹 Realizacja interesu ubezpieczonego jako warunek ważności cesji – przelew może być dopuszczalny, jeśli prowadzi do zaspokojenia interesu majątkowego ubezpieczonego, np. poprzez spłatę jego długu.
🔹 Sprzeczność z właściwością zobowiązania – zdaniem przeciwników, jeśli cesja nie prowadzi do naprawienia szkody u ubezpieczonego, jest sprzeczna z art. 509 § 1 k.c., a więc nieważna.
🔹 Rozszczepianie pojęcia ochrony i świadczenia – B. Kucharski argumentuje, że przedmiotem cesji nie jest samo prawo do odszkodowania, ale „udzielanie ochrony ubezpieczeniowej”. Skoro nie można rozdzielać tych kwestii, nie można też przenosić samej wierzytelności przyszłej, bo jest ona nierozerwalnie związana z ochroną.
2. Argumenty zwolenników dopuszczalności
🔹 Brak zakazu w przepisach – art. 823 § 4 k.c. wprost obejmuje wierzytelności, które „mogą powstać”.
🔹 Zasada swobody umów i ogólne przepisy o cesji – zwolennicy podkreślają, że przenoszenie wierzytelności przyszłych jest co do zasady dopuszczalne na gruncie art. 509–518 k.c., a ubezpieczenia nie stanowią wyjątku.
🔹 Brak obowiązku przeznaczenia odszkodowania na naprawę szkody – J.M. Kondek wskazuje, że ubezpieczony po otrzymaniu odszkodowania może wydać je na dowolny cel, więc argument o „celu kompensacyjnym” nie uzasadnia zakazu cesji.
🔹 Ekspektatywa prawa – K. Malinowska powołuje się na orzecznictwo, które uznaje, że wierzytelność przyszła ma charakter warunkowy i jest przenoszona dopiero z chwilą jej powstania. Do tego momentu mamy do czynienia z ekspektatywą – oczekiwaniem na powstanie prawa.
🔹 Praktyczne zabezpieczenia finansowe – w obrocie gospodarczym cesje wierzytelności przyszłych są powszechnie stosowane np. w kredytach czy leasingu, co ułatwia finansowanie działalności.
Stanowisko orzecznictwa
Sądy co do zasady dopuszczają przelew wierzytelności przyszłych z umów ubezpieczenia. Najczęściej podkreślają, że:
- Skutek rozporządzający cesji następuje dopiero w chwili zajścia wypadku ubezpieczeniowego.
- Do przeniesienia wierzytelności nie jest wymagana zgoda ubezpieczyciela (o ile umowa nie stanowi inaczej).
- Wierzytelność przyszła jest traktowana jako prawo warunkowe – pełna skuteczność następuje dopiero w momencie powstania wierzytelności.
Wątpliwości i kontrowersje
📌 Dualizm uprawnień – jak zauważa J.M. Kondek, trudno zrozumieć, dlaczego cesja wierzytelności miałaby być zakazana przed wypadkiem (ze względu na cel kompensacyjny), a po wypadku można by nią swobodnie rozporządzać – nawet jeśli pieniądze nie idą na naprawę szkody.
📌 Łatwość obejścia zakazu – ewentualny zakaz można obejść, zawierając umowę zobowiązującą do dokonania cesji po zajściu wypadku.
📌 Potwierdzenie świadczenia a jego skuteczność – na podstawie art. 452 k.c., jeśli wierzyciel potwierdzi przyjęcie świadczenia przez osobę trzecią, dłużnik zostaje zwolniony z zobowiązania. Zwolennicy cesji wskazują, że skoro takie potwierdzenie jest skuteczne, to wskazanie przez wierzyciela innego odbiorcy świadczenia (poprzez cesję) również powinno być skuteczne.
Przykłady praktyczne
Przykład 1 – cesja na zabezpieczenie kredytu
Firma „LogiCar” zawiera polisę AC na flotę pojazdów. W ramach umowy kredytowej z bankiem dokonuje cesji wierzytelności przyszłych z polisy. W razie szkody odszkodowanie trafia do banku i spłaca część kredytu. Pogląd restrykcyjny uznaje to za dopuszczalne, bo realizuje interes majątkowy ubezpieczonego.
Przykład 2 – cesja na osobę trzecią bez powiązania z interesem
Pani Ewa ubezpieczyła mieszkanie od zalania. Na rok przed możliwą szkodą przeniosła prawo do odszkodowania na przyjaciela w zamian za pożyczkę. Jeżeli dojdzie do szkody, odszkodowanie otrzyma przyjaciel, mimo że to Ewa poniosła stratę. Tu zdania doktryny są podzielone.
Wnioski
- Brak jednoznacznego zakazu – przepisy Kodeksu cywilnego, a w szczególności art. 823 § 4 k.c., wprost wskazują, że przenoszenie wierzytelności mogących powstać wskutek wypadku ubezpieczeniowego jest dopuszczalne.
- Dwa główne stanowiska –
- Restrukcyjne: cesja przyszłej wierzytelności dopuszczalna jedynie wtedy, gdy realizuje interes majątkowy ubezpieczonego (np. spłata jego zobowiązań).
- Liberalne: dopuszczalność niezależna od celu, przy zastosowaniu ogólnych zasad cesji.
- Praktyczne znaczenie – cesja wierzytelności przyszłych jest często stosowana w obrocie gospodarczym (np. jako zabezpieczenie kredytu czy leasingu).
- Orzecznictwo sprzyja cesji – sądy uznają, że skutek rozporządzający następuje dopiero w chwili powstania wierzytelności, a brak zgody ubezpieczyciela nie czyni cesji nieważną, o ile umowa nie przewiduje inaczej.
- Ryzyko sporu – w przypadku cesji na rzecz osoby trzeciej bez powiązania z interesem ubezpieczonego, istnieje ryzyko kwestionowania jej ważności przez ubezpieczyciela lub sąd.
Rekomendacje dla praktyki
✔ Sprawdź OWU – wiele towarzystw ubezpieczeniowych wprowadza własne ograniczenia w zakresie cesji wierzytelności przyszłych.
✔ Dokumentuj cel cesji – zwłaszcza gdy ma ona służyć zabezpieczeniu zobowiązań ubezpieczonego.
✔ Precyzyjnie określ moment skuteczności – w umowie cesji należy wskazać, że przeniesienie wierzytelności następuje dopiero w chwili jej powstania.
✔ Zachowaj zgodność z art. 509–518 k.c. – cesja musi spełniać ogólne wymogi prawne dotyczące przenoszenia wierzytelności.
Podstawa prawna
- art. 823 § 4, art. 509–518, art. 452 – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93 ze zm.)
Tematy porad zawartych w poradniku
- cesja wierzytelności przyszłych ubezpieczenie
- przelew odszkodowania przed wypadkiem
- art. 823 § 4 k.c. interpretacja
- zabezpieczenie kredytu cesją z polisy
Przydatne linki urzędowe
- https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19640160093 – tekst Kodeksu cywilnego
- https://uokik.gov.pl – Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów
- https://rf.gov.pl – Rzecznik Finansowy