Twórca, oddając do rąk odbiorców swoje dzieło, nie traci prawa do decydowania o jego ostatecznej formie. Nawet jeśli sprzeda prawa majątkowe, jego więź osobista z utworem pozostaje nienaruszona. Tę więź zabezpiecza prawo do integralności utworu, jedno z podstawowych autorskich praw osobistych.
W niniejszym poradniku wyjaśniam:
- czym jest prawo do integralności,
- jakie działania naruszają je wprost i pośrednio,
- w jakich sytuacjach możliwe są zmiany w dziele mimo ochrony,
- co oznacza prawo do rzetelnego wykorzystania utworu.
Czym jest prawo do integralności utworu?
Zgodnie z art. 16 pkt 3 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych twórcy przysługuje prawo do „nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania”. W literaturze i orzecznictwie określa się je jako prawo do integralności utworu.
👉 Oznacza to, że:
- tylko twórca może decydować, w jakiej formie dzieło zostanie zaprezentowane i rozpowszechniane,
- wprowadzanie zmian bez zgody twórcy jest co do zasady zakazane,
- ochrona obejmuje wszystkie rodzaje dzieł (literackie, muzyczne, plastyczne, filmowe itd.), z wyjątkiem programów komputerowych (dla nich ustawodawca przewidział odrębne zasady).
Prawo to wynika z przekonania, że utwór jest odbiciem osobowości autora, a więc tylko on ma prawo do dokonywania w nim modyfikacji.
📄 Przykład: Architekt z Krakowa projektuje nowoczesny budynek użyteczności publicznej. Jeśli inny architekt otrzyma zlecenie kontynuowania prac projektowych, powinien skonsultować się z pierwszym autorem. Samowolne zmiany w koncepcji mogą naruszać prawo do integralności dzieła (tak stwierdził Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z 27.09.2018 r., III APo 2/18).
Przykłady naruszeń prawa do integralności utworu
Naruszenie integralności występuje wtedy, gdy zmiana w dziele zrywa lub osłabia więź twórcy z utworem i podważa jego indywidualny charakter. Nie chodzi więc o każdą drobną modyfikację, lecz o takie, które wpływają na odbiór dzieła i jego cechy autorskie.
Naruszenia bezpośrednie
Do bezpośrednich ingerencji w treść lub formę utworu zalicza się m.in.:
- błędy i przeinaczenia w procesie reprodukcji (np. literówki zmieniające sens),
- pominięcie fragmentów dzieła,
- dodanie nowych elementów,
- zmianę struktury – np. przestawienie kolejności rozdziałów, zmianę kolorystyki obrazu czy rytmu utworu muzycznego,
- wprowadzanie skrótów,
- zmianę formatu (wyjątek: digitalizacja, która nie narusza integralności).
📄 Przykład: Muzeum w Warszawie wystawiło grafikę znanego artysty w powiększonym formacie, który zaburzył proporcje i odbiór dzieła. Tego rodzaju działanie, jeśli odbywa się bez zgody twórcy, stanowi naruszenie prawa do integralności.
Naruszenia pośrednie
Niekiedy utwór nie jest zmieniany fizycznie, ale sposób jego prezentacji sprawia, że zostaje wypaczony jego sens. Takie przypadki nazywa się naruszeniami pośrednimi.
Do nich należą m.in.:
- zaprezentowanie dzieła w niewłaściwym kontekście (np. politycznym, komercyjnym),
- opatrzenie dzieła podkładem muzycznym sprzecznym z jego przesłaniem,
- tendencyjne komentowanie lub wybór fragmentów w sposób wypaczający sens,
- nierzetelna krytyka,
- umieszczenie utworu obok nieodpowiednich treści w internecie (np. poprzez framing lub embedowanie).
📄 Przykład: Film dokumentalny został umieszczony na portalu w sąsiedztwie treści propagandowych, co sprawiło, że widzowie odbierali go w kontekście politycznym. Takie działanie stanowi naruszenie prawa do integralności, mimo że sam film nie został zmieniony.
Kiedy można zmieniać utwór mimo ochrony integralności?
Prawo do nienaruszalności treści i formy dzieła nie ma charakteru absolutnego. Ustawodawca przewidział wyjątek, który wynika z art. 49 ust. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Zgodnie z tym przepisem:
„Następca prawny, choćby nabył całość autorskich praw majątkowych, nie może, bez zgody twórcy, czynić zmian w utworze, chyba że są one spowodowane oczywistą koniecznością, a twórca nie miałby słusznej podstawy im się sprzeciwić. Dotyczy to odpowiednio utworów, których czas ochrony autorskich praw majątkowych upłynął.”
👉 Oznacza to, że nawet właściciel pełni praw majątkowych nie może dowolnie ingerować w dzieło. Może to zrobić jedynie wtedy, gdy spełnione są dwie przesłanki łącznie:
- istnieje oczywista konieczność wprowadzenia zmian,
- twórca nie miałby słusznej podstawy do sprzeciwu.
Oczywista konieczność wprowadzenia zmian
Oczywista konieczność oznacza sytuacje, w których zmiany są wymuszone przez obiektywne okoliczności, np.:
- względy technologiczne (np. brak możliwości zastosowania oryginalnych materiałów),
- ekonomiczne (np. zamienniki w produkcji dzieła użytkowego),
- bezpieczeństwa (np. modyfikacje architektoniczne),
- interes publiczny.
Nie można natomiast powoływać się na tę przesłankę, gdy zmiany są motywowane wyłącznie gustem, estetyką czy preferencjami nabywcy praw.
📄 Przykład: Wydawnictwo zamierzało wydać książkę sprzed kilkudziesięciu lat w nowej edycji. Konieczne było dostosowanie czcionki i układu stron do współczesnych standardów druku. Tego rodzaju zmiany techniczne były dopuszczalne, ponieważ wynikały z oczywistej konieczności.
Brak słusznej podstawy sprzeciwu ze strony twórcy
Druga przesłanka polega na ocenie, czy twórca miałby uzasadnione prawo sprzeciwić się zmianom. Brane pod uwagę są m.in.:
- zakres ingerencji w dzieło,
- to, czy zmiana dotyczy elementów kluczowych (wyrażających indywidualny charakter dzieła) czy tylko drugorzędnych,
- wpływ modyfikacji na odbiór utworu.
📄 Przykład: Architekt projektujący dom sprzeciwił się zmianie koloru elewacji z jasnej na ciemną, argumentując, że ingeruje to w artystyczny charakter projektu. W tym przypadku sprzeciw był uzasadniony, bo zmiana dotyczyła elementu wyrażającego indywidualność dzieła.
Prawo do rzetelnego wykorzystania utworu
Obok nienaruszalności treści i formy, ustawodawca przyznał twórcy prawo do rzetelnego wykorzystania utworu. Jest to pojęcie bardzo szerokie, które nie zostało zdefiniowane wprost w ustawie.
Orzecznictwo wskazuje jednak, że należy je rozumieć jako obowiązek poszanowania dzieła w procesie jego eksploatacji, prezentacji i upubliczniania. W szczególności:
- sposób korzystania z utworu powinien być zgodny z jego charakterem i przeznaczeniem,
- prezentacja dzieła powinna być staranna, profesjonalna i odpowiadająca przyjętym zwyczajom,
- wykonanie dzieła nie może być niedbałe ani nieumiejętne.
Przykłady naruszeń prawa do rzetelnego wykorzystania utworu
Do typowych naruszeń należą:
- wypaczenie sensu dzieła,
- tendencyjny wybór cytatów prowadzący do błędnych wniosków,
- publikowanie utworu w oderwaniu od kontekstu,
- prezentowanie dzieła w sposób sprzeczny z przesłaniem autora,
- nadmierne eksponowanie jednego aspektu dzieła w sposób stronniczy,
- niechlujne wydanie książki, koncertu czy wystawy,
- tworzenie i rozpowszechnianie kontynuacji cudzego dzieła,
- przejmowanie niechronionych elementów cudzych utworów (np. tytułów, imion bohaterów),
- nieudolne tłumaczenie wypaczające treść oryginału.
📄 Przykład: Znany reportażysta z Poznania odkrył, że w jego książce wydawnictwo wprowadziło liczne błędy redakcyjne i nieprzemyślany układ tekstu. Choć treść nie została zasadniczo zmieniona, sposób wydania spowodował, że utwór prezentował się nieprofesjonalnie. Takie działania naruszają prawo do rzetelnego wykorzystania dzieła.
Co nie stanowi naruszenia?
Sądy podkreślają, że nie każda zmiana drobnych elementów narusza więź twórcy z dziełem. Błędy interpunkcyjne czy literówki, które nie wpływają na odbiór utworu, nie są wystarczającą podstawą do dochodzenia ochrony praw autorskich.
📄 Przykład: Autor artykułu naukowego był niezadowolony, że w publikacji znalazło się kilka przecinków w niewłaściwych miejscach. Sąd Najwyższy (wyrok z 16.09.1986 r., II CR 241/86) uznał, że takie drobne błędy nie stanowią naruszenia prawa do integralności ani rzetelnego wykorzystania.
Podstawa prawna
W treści poradnika zostały przywołane następujące przepisy:
- art. 16 pkt 3 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych – prawo do nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania,
- art. 49 ust. 2 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych – wyjątek od prawa do integralności (zmiany spowodowane oczywistą koniecznością, którym twórca nie miałby słusznej podstawy się sprzeciwić).
Tematy porad zawarte w artykule
- prawo do integralności utworu w prawie autorskim,
- przykłady naruszeń prawa do integralności dzieła,
- rzetelne wykorzystanie utworu – co oznacza,
- kiedy można zmieniać utwór bez zgody autora.