Prawo cytatu to jedno z najważniejszych wyjątków od zasady wyłączności praw autorskich. Dzięki niemu możliwe jest korzystanie z cudzych utworów bez konieczności uzyskania zgody twórcy, o ile odbywa się to zgodnie z określonymi w ustawie warunkami. W praktyce ma ono ogromne znaczenie w działalności naukowej, artystycznej, publicystycznej i edukacyjnej.
W tym poradniku przedstawiam szczegółowo, czym jest cytat w rozumieniu prawa autorskiego, jakie są jego cele i granice, a także jak orzecznictwo sądowe interpretuje przepisy o dozwolonym użytku w tym zakresie.
Pojęcie cytatu
Polska ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych nie zawiera definicji legalnej cytatu. Pojęcie to zostało wypracowane w doktrynie i orzecznictwie. W literaturze przedmiotu podaje się m.in., że cytat oznacza:
- „inkorporowanie urywków utworów lub całości drobnych utworów do osobiście stworzonego dzieła”;
- „ingerencję w sferę wyłączności twórcy. Jej usankcjonowanie prawne wynika z potrzeby zapewnienia odpowiedniej swobody w działalności naukowej, publicystycznej, dydaktycznej czy artystycznej. Umożliwia recepcję cudzej twórczości bez konieczności uzyskania zgody (a tym bardziej uiszczania opłat)”;
- „pochodzi z łacińskiego citatio – citare; wyjątek z obcego tekstu albo czyjejś wypowiedzi, przytoczony dosłownie, zwykle w cudzysłowie”.
Zatem cytat to zawsze przytoczenie cudzej twórczości, ale podporządkowane celowi nowego dzieła.
Przesłanki i cele dozwolonego cytatu
Zgodnie z art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych:
„Wolno przytaczać w utworach stanowiących samoistną całość urywki rozpowszechnionych utworów oraz rozpowszechnione utwory plastyczne, utwory fotograficzne lub drobne utwory w całości, w zakresie uzasadnionym celami cytatu, takimi jak wyjaśnianie, polemika, analiza krytyczna lub naukowa, nauczanie lub prawami gatunku twórczości”.
Przy ocenie dopuszczalności cytatu należy brać pod uwagę cztery elementy:
- właściwości dzieła przejmowanego,
- miejsce lokalizacji cytatu,
- funkcje cytatu,
- sposób jego oznaczenia.
Właściwości przejmowanego dzieła
- Utwór cytowany musi być utworem w rozumieniu prawa autorskiego i musi być uprzednio rozpowszechniony, czyli udostępniony publicznie za zgodą twórcy.
- Cytat powinien być przytoczony w niezmienionej postaci – z wyjątkiem dopuszczalnych skrótów, tłumaczeń, zmian form gramatycznych czy pominięć nieistotnych fragmentów.
- Można przytaczać zarówno urywki większych utworów, jak i drobne utwory w całości (np. wiersz, krótki utwór muzyczny, fotografię).
Orzecznictwo:
- W wyroku z 10.06.2016 r. (SA w Krakowie, I ACa 275/16) wskazano, że o uznaniu utworu za „drobny” decyduje jego rozmiar (objętość, długość, czas trwania), oceniany w odniesieniu do danej kategorii dzieł.
- W wyroku z 23.11.2004 r. (SN, I CK 232/04) podkreślono, że możliwe jest przytoczenie nawet całego utworu, jeśli cytat pozostaje w odpowiedniej proporcji do własnej twórczości i spełnia cele określone w art. 29.
- W wyroku z 22.02.2019 r. (SN, III CSK 11/17) stwierdzono, że cytat musi pełnić rolę podrzędną wobec dzieła głównego.
- Cytowanie w publikacjach o charakterze albumowym (zwłaszcza dzieł plastycznych) powinno być stosowane wyjątkowo ostrożnie – sądy uznały, że nie można pod pretekstem komentarza reprodukować cudzych dzieł w albumach (SA w Warszawie, wyrok z 26.10.2017 r., I ACa 1159/16).
Przykład:
Firma reklamowa przygotowuje katalog, w którym obok krótkiego komentarza zamieszcza pełne reprodukcje obrazów znanego malarza. Takie działanie nie mieści się w ramach prawa cytatu, ponieważ komentarz ma charakter pobieżny, a zasadniczą treścią publikacji są cudze dzieła.
Miejsce lokalizacji cytatu – utwór samoistny
Prawo cytatu przysługuje tylko wtedy, gdy cytat zostaje zamieszczony w utworze stanowiącym samoistną całość. Oznacza to, że całość dzieła, w którym znajduje się cytat, musi mieć charakter twórczy i oryginalny.
Orzecznictwo i poglądy doktryny:
- SA w Krakowie (wyrok z 10.06.2016 r., I ACa 275/16) – prawo cytatu dotyczy nie tylko działalności literackiej, ale również innych dziedzin twórczości.
- SA w Gdańsku (wyrok z 6.04.2017 r., V ACa 687/15) – dzieło z cytatem musi być samodzielnym utworem. Jeżeli nie ma własnej twórczości, nie można powoływać się na prawo cytatu.
- TSUE, sprawa C-145/10, Eva-Maria Painer – prawo unijne nie wymaga, by cytat występował wyłącznie w utworze. To ograniczenie wynika jedynie z polskiej ustawy.
- W doktrynie wskazuje się, że pojęcie „samoistnej całości” należy interpretować elastycznie – wystarczy, by po usunięciu cytatu pozostałe elementy dzieła nadal spełniały wymogi twórczości.
Dodatkowo sądy podkreślają, że przytoczenie może odbywać się na każdym polu eksploatacji (druk, Internet, film itp.) – nie ma ograniczeń co do formy.
Funkcje cytatu
Cytat musi pełnić funkcję uzasadnioną celem określonym w ustawie. Cele te to m.in.:
- wyjaśnianie,
- polemika,
- analiza krytyczna,
- działalność naukowa,
- nauczanie,
- prawa gatunku twórczości.
Orzecznictwo:
- SA w Gdańsku, wyrok z 6.04.2017 r. – cytat służy stworzeniu swobody twórczej w analizie naukowej i wypowiedzi artystycznej.
- SA w Łodzi, wyrok z 17.12.2002 r., I ACa 254/02 – prawa gatunku twórczości pozwalają na cytat w ramach twórczości jednoznacznie nawiązującej do cudzego dzieła.
- SN, wyrok z 9.08.2019 r., II CSK 7/18 – cytat musi być umotywowany celem. Nie może polegać na prostym „wkleiniu” cudzej twórczości, ale powinien ilustrować własne argumenty lub stanowisko.
Ważne:
Samo powołanie się na technikę artystyczną (np. kolaż) nie usprawiedliwia cytowania. Z kolei odwołanie do „praw gatunku twórczości” oznacza stosowanie zwyczajów przyjętych w danej dziedzinie sztuki, a nie pełną swobodę cytowania.
Przykład:
Pan Marek, krytyk filmowy, przygotowuje recenzję nowego filmu. Może zacytować fragment dialogu czy pokazać krótką scenę, aby zilustrować swoje tezy. Ale nie może udostępniać całego filmu ani jego większości pod pretekstem recenzji.
Sposób oznaczenia cytatu
Aby cytat był legalny, musi być rozpoznawalny w nowym utworze. Oznacza to konieczność:
- wyraźnego wydzielenia cytatu (np. cudzysłów, kursywa, specjalna ramka),
- wskazania autora i źródła.
Odbiorca musi bez trudu odróżnić, które fragmenty są cudze, a które stanowią własną twórczość autora.
Korzystanie z utworu na potrzeby parodii, pastiszu i karykatury
Polski ustawodawca wyodrębnił nową formę dozwolonego użytku – art. 291 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych:
„Wolno korzystać z utworów na potrzeby parodii, pastiszu lub karykatury, w zakresie uzasadnionym prawami tych gatunków twórczości”.
Różnice w stosunku do klasycznego cytatu:
- brak ograniczenia co do rodzaju utworu (może to być tekst, muzyka, film, grafika),
- brak limitu wielkości przejmowanego utworu,
- nowy wytwór nie musi stanowić utworu samoistnego,
- utwór pierwotny nie musi być rozpowszechniony.
Przykład:
Grupa kabaretowa tworzy skecz, w którym wykorzystuje melodię znanego przeboju jako podkład muzyczny, zmieniając tekst w żartobliwy sposób. Takie działanie mieści się w ramach parodii i nie narusza prawa autorskiego.
W doktrynie wskazuje się, że prawa gatunku twórczości odnoszą się do twórczości jednoznacznie nawiązującej do cudzych dzieł, ale w sposób oryginalny. Mogą to być zarówno utwory żartobliwe, jak i satyryczne.
Niezamierzone włączenie utworu do innego utworu
Kolejną formą dozwolonego korzystania z cudzej twórczości jest sytuacja, gdy utwór zostaje włączony przypadkowo i niezamierzenie do innego dzieła. Kwestia ta została uregulowana w art. 292 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych:
„Wolno w sposób niezamierzony włączyć utwór do innego utworu, o ile włączony utwór nie ma znaczenia dla utworu, do którego został włączony”.
Warunki
- Utwór włączony nie może mieć znaczenia dominującego w nowym dziele – powinien pełnić rolę podrzędną i drugorzędną.
- Możliwe jest włączenie nawet całego utworu, nie tylko fragmentu.
- Nie ma ograniczeń co do rodzaju włączonego utworu – mogą to być dzieła literackie, plastyczne, muzyczne, audiowizualne, architektoniczne itp.
Orzecznictwo
Zanim przepis art. 292 został wprowadzony, sądy już dopuszczały tego rodzaju sytuacje.
- SA w Warszawie, wyrok z 28.06.2007 r., VI ACa 447/07 – uznano, że w granicach dozwolonego użytku mieści się przedstawienie w filmowym reportażu sali konferencyjnej, w której elementem wystroju były dzieła chronione prawem autorskim.
Przykład praktyczny
Pani Katarzyna przygotowuje reportaż telewizyjny z otwarcia galerii handlowej. W tle nagrania pojawiają się plakaty reklamowe, których autorem jest znany grafik. Ponieważ plakaty te nie stanowią istoty reportażu i zostały pokazane tylko incydentalnie, ich obecność mieści się w granicach dozwolonego użytku – nie jest potrzebna zgoda autora.
Podstawa prawna
- art. 29 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 291 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 292 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
Tematy porad zawartych w artykule
- prawo cytatu w polskim prawie autorskim
- dozwolony użytek cytatu a prawa autorskie
- różnice między cytatem a parodią i pastiszem
- incydentalne wykorzystanie cudzych utworów
Linki do źródeł
- Tekst ustawy: Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych – sejm.gov.pl
- Informacje o prawie autorskim: Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego – gov.pl