Restrukturyzacja przedsiębiorstwa to proces, w którym kluczowe znaczenie ma nie tylko wybór odpowiedniej procedury naprawczej, ale także określenie, który sąd ma prawo prowadzić dane postępowanie. W tym celu konieczne jest zbadanie tzw. jurysdykcji krajowej. Sprawa komplikuje się o tyle, że obok przepisów prawa polskiego stosuje się tu również przepisy prawa unijnego, w szczególności rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/848 w sprawie postępowania upadłościowego.
Regulacje unijne a polskie postępowanie restrukturyzacyjne
Podstawowym aktem prawa Unii Europejskiej dotyczącym postępowań upadłościowych i restrukturyzacyjnych jest rozporządzenie 2015/848. Stosuje się je do publicznych postępowań zbiorowych przewidzianych w prawie krajowym, które służą celom naprawczym, restrukturyzacyjnym, reorganizacyjnym albo likwidacyjnym.
Zgodnie z art. 1 ust. 1 rozporządzenia, chodzi tu o takie procedury, w których:
- dłużnikowi odebrano zarząd majątkiem (w całości lub częściowo) i powołano zarządcę,
- majątek i sprawy dłużnika poddane są kontroli sądowej lub nadzorowi sądowemu,
- sąd lub prawo przewiduje czasowe wstrzymanie egzekucji indywidualnej, aby umożliwić negocjacje między dłużnikiem a wierzycielami – pod warunkiem, że wierzyciele są odpowiednio chronieni, a w razie braku porozumienia dochodzi do jednego z postępowań wskazanych w pkt 1 lub 2.
Lista postępowań, które podlegają rozporządzeniu, znajduje się w załączniku A. Wśród nich wymienione jest także polskie postępowanie o zatwierdzenie układu, co oznacza, że w tego rodzaju sprawach przepisy unijne mają bezpośrednie zastosowanie.
⚠️ Ważne: jeżeli dane postępowanie restrukturyzacyjne nie znajduje się w załączniku A, nie stosuje się do niego rozporządzenia 2015/848, a jedynie przepisy prawa krajowego.
Zakres zastosowania rozporządzenia 2015/848
Rozporządzenie ma szerokie zastosowanie – zgodnie z motywem 9 preambuły dotyczy wszystkich postępowań upadłościowych, bez względu na to, czy dłużnik jest osobą fizyczną, osobą prawną, przedsiębiorcą czy też osobą nieprowadzącą działalności gospodarczej.
Jednocześnie art. 1 ust. 2 wyłącza z tego reżimu postępowania dotyczące:
- zakładów ubezpieczeń społecznych,
- instytucji kredytowych,
- przedsiębiorstw inwestycyjnych przechowujących środki klientów,
- przedsiębiorstw zbiorowego inwestowania.
Rozporządzenie stosuje się tylko do tych dłużników, których główny ośrodek podstawowej działalności znajduje się na obszarze Unii Europejskiej (motyw 25).
Pojęcie „głównego ośrodka podstawowej działalności” (COMI)
Art. 3 ust. 1 rozporządzenia definiuje COMI jako miejsce, w którym dłużnik regularnie zarządza swoją działalnością gospodarczą i które jest rozpoznawalne dla osób trzecich. Wprowadzono tu domniemania prawne:
- dla spółki lub osoby prawnej – COMI to siedziba statutowa, chyba że w ciągu 3 miesięcy przed złożeniem wniosku przeniesiono ją do innego państwa członkowskiego,
- dla osoby fizycznej prowadzącej działalność – COMI to główne miejsce wykonywania tej działalności (również z 3-miesięcznym ograniczeniem),
- dla osoby fizycznej nieprowadzącej działalności – COMI to miejsce zwykłego pobytu, przy czym w tym przypadku domniemanie obowiązuje, jeśli miejsce to nie zostało przeniesione w ciągu ostatnich 6 miesięcy.
To właśnie COMI decyduje, które państwo członkowskie jest właściwe do prowadzenia głównego postępowania upadłościowego.
Przykład praktyczny
Spółka Delta Logistic Sp. z o.o. ma siedzibę w Warszawie, ale jej faktyczne centrum zarządzania przeniesiono w maju 2024 r. do Berlina. W sierpniu 2024 r. wierzyciele złożyli wniosek o wszczęcie postępowania restrukturyzacyjnego. Ponieważ przeniesienie siedziby nastąpiło na mniej niż 3 miesiące przed złożeniem wniosku, COMI spółki nadal znajduje się w Polsce. W konsekwencji jurysdykcję mają sądy polskie, mimo że bieżąca działalność prowadzona jest w Niemczech.
Jurysdykcja krajowa a przepisy krajowe
Rozporządzenie 2015/848 zawiera szczegółowe regulacje dotyczące jurysdykcji międzynarodowej. Oznacza to, że jeżeli sprawa o zatwierdzenie układu podlega temu rozporządzeniu, to ocena jurysdykcji polskich sądów musi być dokonana na jego podstawie.
Natomiast w sprawach, które nie podlegają rozporządzeniu, jurysdykcję bada się wyłącznie w oparciu o przepisy krajowe – przede wszystkim art. 342 ustawy – Prawo restrukturyzacyjne.
Uwagi ogólne o jurysdykcji krajowej w sprawach restrukturyzacyjnych
Pochodzenie i znaczenie pojęcia
Samo pojęcie jurysdykcja pochodzi od łacińskiego „iurisdictio”, wywodzącego się od zwrotu ius dicere – czyli „mówić, co jest prawem”. Oznaczało ono pierwotnie ustne stwierdzenie, jakie prawo znajduje zastosowanie w danej sprawie. W starszej polskiej doktrynie procesowej jurysdykcja rozumiana była jako sytuacja, w której sąd orzeka, co ma być prawem w konkretnym przypadku.
Współcześnie jurysdykcja rozumiana jest szerzej – jako władcze działania organów państwa stosujących prawo i korzystających z przyznanych im kompetencji. Jurysdykcja krajowa to ten aspekt ogólnej jurysdykcji sądowej, który wyznacza granice właściwości sądów danego państwa wobec innych państw.
Rozwój regulacji w Polsce
Do 2009 r. w Polsce obowiązywała tzw. monistyczna koncepcja jurysdykcji krajowej. Zgodnie z nią sprawa należała do jurysdykcji sądów polskich, jeżeli:
- była odpowiednio powiązana z terytorium Polski (art. 1100 k.p.c.),
- brakowało przepisu wyłączającego jej rozpoznanie przez sąd polski (art. 1102 § 2 k.p.c.).
Koncepcja ta była krytykowana, ponieważ łączyła w jednej regulacji dwa różne zagadnienia procesowe. W efekcie nowelizacji z 1 lipca 2009 r. ustawodawca zmienił systematykę kodeksu postępowania cywilnego. Od tego momentu:
- księga pierwsza części czwartej k.p.c. reguluje jurysdykcję krajową (właściwość międzynarodową),
- księga pierwsza¹ określa sytuacje wyłączenia jurysdykcji (immunitet sądowy i egzekucyjny).
Jurysdykcja krajowa w prawie unijnym
Podobne podejście przyjęto w rozporządzeniu 2015/848. Zgodnie z motywem 26 jego preambuły przepisy tego aktu określają wyłącznie jurysdykcję międzynarodową, czyli wskazują państwo członkowskie, którego sądy są właściwe do prowadzenia postępowania.
➡️ Rozporządzenie nie reguluje natomiast właściwości miejscowej sądów w danym państwie – tę określa już prawo krajowe.
Jurysdykcja bezpośrednia i pośrednia
W doktrynie wyróżnia się dwa rodzaje jurysdykcji:
- jurysdykcja bezpośrednia (compétence directe) – określa, czy sądy danego państwa mogą rozpoznać sprawę; jest to klasyczna przesłanka procesowa,
- jurysdykcja pośrednia (compétence indirecte) – badana przy uznawaniu zagranicznego orzeczenia; sąd państwa uznającego weryfikuje, czy sądy obcego państwa miały jurysdykcję do jego wydania.
Jurysdykcja fakultatywna i wyłączna
W literaturze często mówi się też o podziale na jurysdykcję:
- fakultatywną (iurisdictio facultativa) – gdy kilka państw posiada jednocześnie podstawy do rozpoznania sprawy i strona może wybrać, do którego sądu się zwróci,
- wyłączną (iurisdictio exclusiva) – gdy przepisy wskazują tylko jedno państwo właściwe.
W odniesieniu do rozporządzenia 2015/848 pojawiają się głosy, że jurysdykcja głównego postępowania upadłościowego ma charakter wyłączny. Jednak dokładna analiza wskazuje, że nie jest to trafne. Dlaczego?
Rozporządzenie przewiduje dwa różne łączniki:
- art. 3 ust. 1 – COMI (główny ośrodek podstawowej działalności),
- art. 3 ust. 2 – oddział dłużnika.
Nie są to jednak podstawy konkurencyjne, lecz odrębne. Oznacza to, że w danej sprawie zawsze istnieje tylko jedno właściwe państwo dla głównego postępowania, a jednocześnie możliwe są dodatkowe postępowania uboczne w innych państwach (dotyczące tylko majątku dłużnika na ich terytorium). Nie wynika to z wyłączności, ale z konstrukcji norm jurysdykcyjnych.
Przykład praktyczny
Przedsiębiorca Andrzej K., prowadzący działalność budowlaną, ma COMI w Krakowie, ale jednocześnie posiada oddział w Bratysławie. Jeżeli w Polsce wszczęto główne postępowanie restrukturyzacyjne, to na Słowacji może toczyć się postępowanie uboczne, ograniczone do majątku w tamtejszym oddziale. Oznacza to, że jurysdykcja polska nie jest „wyłączna” w ścisłym sensie – bo inne państwo członkowskie także może orzekać, choć w ograniczonym zakresie.
Charakter jurysdykcji krajowej w postępowaniach restrukturyzacyjnych
Jurysdykcja bezwzględna a względna
Jurysdykcję krajową można podzielić również ze względu na to, czy podlega ona dyspozycji stron.
- Jurysdykcja bezwzględna – nie może zostać zmieniona wolą uczestników postępowania; strony nie mogą wybrać innego państwa ani zmienić właściwości ustalonej przez prawo.
- Jurysdykcja względna – strony mogą w drodze umowy jurysdykcyjnej wskazać inne sądy niż te, które normalnie byłyby właściwe.
⚖️ W sprawach restrukturyzacyjnych obowiązuje jurysdykcja bezwzględna. Oznacza to, że ani dłużnik, ani wierzyciele – nawet wszyscy razem – nie mogą w drodze porozumienia zmienić państwa właściwego do prowadzenia postępowania.
Forum shopping a jurysdykcja
Inną kwestią jest możliwość zmiany stanu faktycznego, który wyznacza jurysdykcję. W praktyce często spotyka się tzw. forum shopping, czyli przenoszenie COMI do innego państwa członkowskiego w celu skorzystania z bardziej korzystnych regulacji.
Przykład: Spółka Orion Tech Ltd., mająca siedzibę w Poznaniu, przenosi faktyczne centrum zarządzania do Pragi, a po 4 miesiącach składa wniosek o wszczęcie restrukturyzacji w Czechach, gdzie procedury są szybsze i bardziej elastyczne. Takie działanie jest możliwe, ale tylko pod warunkiem, że zostanie spełniony okres wskazany w rozporządzeniu (3 miesiące dla spółek i przedsiębiorców).
Jurysdykcja ogólna i szczególna
Kolejny istotny podział dotyczy zakresu stosowania jurysdykcji:
- Jurysdykcja ogólna – opiera się na podstawowych łącznikach, które obowiązują dla wszystkich spraw danego rodzaju. W tym przypadku sądy jednego państwa są właściwe wobec danej osoby w szerokim zakresie spraw.
- Jurysdykcja szczególna – dotyczy tylko określonych kategorii spraw, dla których ustawodawca przewidział odrębne łączniki.
Na gruncie rozporządzenia 2015/848 trudno zastosować ten podział wprost. Choć w literaturze pojawiały się próby traktowania COMI jako łącznika ogólnego, a oddziału – jako szczególnego, to w rzeczywistości rozporządzenie reguluje łącznie zarówno postępowania główne, jak i uboczne.
Motyw 9 preambuły wyraźnie podkreśla, że przepisy stosuje się do wszystkich postępowań upadłościowych, niezależnie od statusu dłużnika (osoba fizyczna, prawna, przedsiębiorca czy konsument). Dlatego właściwość międzynarodowa w rozumieniu tego aktu należy traktować jako jurysdykcję ogólną, obejmującą cały zakres spraw nim objętych.
Zasada ograniczonej uniwersalności
Rozporządzenie 2015/848 wprowadza zasadę tzw. ograniczonej uniwersalności. Oznacza to, że:
- zawsze może istnieć jedno główne postępowanie upadłościowe o charakterze uniwersalnym,
- obok niego dopuszczalne są postępowania uboczne, ograniczone do majątku położonego w danym państwie.
W konsekwencji różne państwa członkowskie mogą prowadzić wobec tego samego dłużnika postępowania, ale ich zakres terytorialny jest zróżnicowany. To właśnie ta konstrukcja odróżnia unijną jurysdykcję od klasycznych systemów opartych na jednym wyłącznym łączniku.
Wyłączność jurysdykcji krajowej w świetle orzecznictwa i doktryny
Orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości – sprawa Eurofood
W literaturze często pojawia się pogląd, że jurysdykcja krajowa ustanowiona w rozporządzeniu 2015/848 ma charakter wyłączny. Jako argument wskazuje się orzeczenie Trybunału Sprawiedliwości w sprawie Eurofood (C-341/04). Trybunał stwierdził tam, że:
„istnieje tylko jeden sąd właściwy dla każdego dłużnika”.
Na pierwszy rzut oka mogłoby to oznaczać, że tylko jeden sąd w Unii może ogłosić upadłość i prowadzić postępowanie upadłościowe wobec konkretnego dłużnika.
Jednak dokładniejsza analiza pokazuje, że orzeczenie to nie uzasadnia poglądu o wyłącznym charakterze jurysdykcji. Trybunał wskazał jedynie, że w danej sprawie wyłącznie sądy państwa, w którym znajduje się COMI dłużnika, mogą wszcząć postępowanie główne. Nie oznacza to jednak, że inne państwa są pozbawione jakiejkolwiek jurysdykcji.
Brak konkurencyjności łączników jurysdykcyjnych
Warto podkreślić, że rozporządzenie 2015/848 nie przewiduje konkurencyjnych podstaw jurysdykcyjnych.
- Art. 3 ust. 1 wskazuje COMI jako łącznik dla głównego postępowania.
- Art. 3 ust. 2 przewiduje, że jeżeli dłużnik ma oddział w innym państwie, sądy tego państwa mogą wszcząć postępowanie uboczne.
Są to podstawy rozłączne, a nie konkurencyjne. Oznacza to, że:
- COMI decyduje o jurysdykcji do głównego postępowania,
- oddział wyznacza jurysdykcję do postępowania ubocznego.
Oba postępowania mogą toczyć się równolegle, ale mają różny zakres.
Jurysdykcja wyłączna a fakultatywna w postępowaniach restrukturyzacyjnych
Z tego względu trudno mówić o wyłączności jurysdykcji w rozumieniu klasycznym. Wyłączność zakłada bowiem, że dla danej sprawy istnieje kilka potencjalnych podstaw jurysdykcji, a ustawodawca wybiera tylko jedną z nich. Tymczasem w sprawach objętych rozporządzeniem 2015/848 nie ma takiej konkurencji.
Zasadne jest więc stwierdzenie, że jurysdykcja krajowa określona w tym rozporządzeniu nie poddaje się analizie w kategoriach wyłączności lub fakultatywności.
Jurysdykcja bezwzględna i brak możliwości jej zmiany
Warto przypomnieć, że jurysdykcja w sprawach restrukturyzacyjnych ma charakter bezwzględny – nie można jej zmienić w drodze umowy między dłużnikiem a wierzycielami. Strony nie mają możliwości wskazania innego państwa właściwego, niż to, które wynika z norm rozporządzenia.
Jedyną drogą zmiany jurysdykcji jest zmiana stanu faktycznego (np. przeniesienie COMI), co bywa wykorzystywane w ramach forum shopping.
Jurysdykcja ogólna w świetle rozporządzenia 2015/848
Jak wskazano wcześniej, rozporządzenie opiera się na zasadzie ograniczonej uniwersalności i obejmuje wszystkie rodzaje postępowań upadłościowych i związanych z upadłością.
Motyw 9 preambuły podkreśla, że regulacje te stosuje się do wszystkich dłużników – niezależnie od ich statusu prawnego i gospodarczego. Z tego względu jurysdykcję unijną należy traktować jako jurysdykcję ogólną – wspólną dla całego obszaru zastosowania rozporządzenia.
Podstawa prawna
- art. 1 ust. 1–2, art. 2 pkt 10, art. 3 ust. 1–2, motyw 9, motyw 25, motyw 26 – Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/848 w sprawie postępowania upadłościowego
- art. 342 – ustawa z dnia 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne (Dz.U. z 2024 r. poz. 641 ze zm.)
- art. 1100, art. 1102 § 2 – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. z 2023 r. poz. 1550 ze zm.)
- ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2008 r. nr 234, poz. 1571)
Tematy poradnika
- jurysdykcja krajowa w sprawach restrukturyzacyjnych
- rozporządzenie 2015/848 a restrukturyzacja
- COMI główny ośrodek podstawowej działalności
- jurysdykcja bezwzględna restrukturyzacja
- forum shopping w restrukturyzacji
Linki do źródeł
- Tekst rozporządzenia 2015/848: eur-lex.europa.eu
- Ustawa – Prawo restrukturyzacyjne: isap.sejm.gov.pl
- Kodeks postępowania cywilnego: isap.sejm.gov.pl