Nowe unijne przepisy AML istotnie porządkują zasady zgłaszania podejrzanych transakcji. Dla banków, instytucji finansowych i innych podmiotów zobowiązanych szczególnie ważne jest to, że zgłoszenie do jednostki analityki finansowej nie wymaga udowodnienia przestępstwa. Nie trzeba też czekać, aż nielegalne pochodzenie pieniędzy zostanie potwierdzone. Kluczowe jest ustalenie, czy posiadane informacje powodują powstanie wiedzy, podejrzenia albo uzasadnionych podstaw do podejrzeń.
To rozróżnienie ma bardzo praktyczne konsekwencje. Błąd może polegać zarówno na zbyt późnym dokonaniu zgłoszenia, jak i na traktowaniu każdej nietypowej transakcji lub klienta wysokiego ryzyka jako przypadku automatycznie podlegającego raportowaniu.
Na początek zwróć uwagę na datę. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1624, określane jako AMLR, weszło w życie 9 lipca 2024 r., ale jego zasadnicze stosowanie rozpocznie się 10 lipca 2027 r.
Art. 90 AMLR stanowi:
„Niniejsze rozporządzenie stosuje się od dnia 10 lipca 2027 r., z wyjątkiem podmiotów zobowiązanych, o których mowa w art. 3 pkt 3 lit. n) i o), do których stosuje się ono od dnia 10 lipca 2029 r.”
Oznacza to, że już teraz warto przygotowywać procedury, modele oceny transakcji i sposób dokumentowania decyzji do standardu wynikającego z AMLR, ale art. 69 nie należy przedstawiać jako przepisu, który we wrześniu 2026 r. jest już powszechnie stosowaną podstawą raportowania.
Kiedy według art. 69 AMLR trzeba będzie zgłosić podejrzenie?
Podstawowa reguła znajduje się w art. 69 ust. 1 lit. a AMLR. Zgodnie z tym przepisem podmioty zobowiązane mają współpracować z FIU poprzez:
„zgłaszanie do FIU, z własnej inicjatywy, gdy podmiot zobowiązany wie, podejrzewa lub ma uzasadnione podstawy, by podejrzewać, że środki finansowe lub działania, niezależnie od kwoty, o jaką chodzi, są dochodami z działalności przestępczej lub są powiązane z finansowaniem terroryzmu lub działalnością przestępczą, i poprzez odpowiadanie na wnioski FIU o udzielenie dodatkowych informacji w takich przypadkach;”
Najważniejszy wniosek jest prosty: przedmiotem obowiązku nie jest udowodnienie prania pieniędzy.
Podmiot zobowiązany nie pełni roli prokuratora ani sądu. Nie musi przeprowadzać własnego „postępowania karnego” i przesądzać, jakie konkretnie przestępstwo zostało popełnione. Jego zadaniem jest odpowiednia analiza posiadanych informacji, rozpoznanie określonego poziomu podejrzenia i – po przekroczeniu ustawowego progu – przekazanie informacji do FIU.
To właśnie FIU oraz inne właściwe organy dysponują instrumentami pozwalającymi na dalszą analizę sprawy.
Wiedza, podejrzenie i uzasadnione podstawy do podejrzeń – trzy różne sytuacje
Art. 69 AMLR nie posługuje się jednym określeniem. Wymienia trzy alternatywne podstawy zgłoszenia: wiedzę, podejrzenie oraz uzasadnione podstawy, by podejrzewać.
Nie należy traktować ich jako synonimów.
Wiedza oznacza najwyższy poziom pewności
Najbardziej jednoznaczna sytuacja występuje wtedy, gdy informacje posiadane przez podmiot zobowiązany pozwalają mu wiedzieć, że dane środki albo działania mają związek z działalnością przestępczą lub finansowaniem terroryzmu.
Nie oznacza to jednak obowiązku przeprowadzenia dochodzenia odpowiadającego działaniom organów ścigania. Wiedzę należy oceniać na podstawie informacji dostępnych podmiotowi podczas wykonywania jego własnych obowiązków AML/CFT.
W praktyce przypadki rzeczywistej wiedzy mogą występować znacznie rzadziej niż przypadki podejrzenia.
Podejrzenie nie wymaga pewności
Podejrzenie pojawia się wcześniej. Podmiot nie wie jeszcze, jaka jest rzeczywista natura pieniędzy lub działalności, ale posiadane informacje pozwalają mu racjonalnie zakwestionować ich legalny charakter.
To niezwykle istotne, ponieważ jednym z najpoważniejszych błędów byłoby uznanie, że zgłoszenie można odłożyć do czasu „wyjaśnienia sprawy”.
Jeżeli przepisy wymagają zgłoszenia już na etapie podejrzenia, oczekiwanie na dowody dające niemal pełną pewność może prowadzić do zbyt późnej realizacji obowiązku.
Uzasadnione podstawy do podejrzeń częściowo obiektywizują ocenę
Najciekawsza z punktu widzenia odpowiedzialności podmiotu jest trzecia przesłanka.
Może się bowiem zdarzyć, że pracownik lub podmiot twierdzi: „nie podejrzewaliśmy niczego”. Nie zawsze będzie to wystarczające.
Jeżeli dostępne informacje były takie, że racjonalnie powinny prowadzić do podejrzenia, znaczenie ma nie tylko faktyczny stan świadomości pracownika, lecz także jakość przeprowadzonej analizy.
W ten sposób art. 69 AMLR częściowo obiektywizuje obowiązek raportowania.
W praktyce kontrola może zatem dotyczyć nie tylko pytania: „czy wysłano zgłoszenie?”, ale także: „czy prawidłowo zorganizowany i działający system AML powinien był w tych okolicznościach rozpoznać podstawy do podejrzenia?”.
Wysokie ryzyko AML nie oznacza automatycznie podejrzanej transakcji
Jednym z najważniejszych praktycznych rozróżnień jest oddzielenie ryzyka od podejrzenia.
Art. 10 AMLR dotyczy oceny ryzyka obejmującej działalność podmiotu. Podmioty mają identyfikować i oceniać m.in. ryzyka prania pieniędzy i finansowania terroryzmu, na które są narażone. Ocena ta wpływa na organizację procedur, środki kontroli i intensywność działań AML.
Nie oznacza to jednak, że każdy klient wysokiego ryzyka powinien zostać zgłoszony do FIU.
Przykład
Spółka finansowa „Nordfin” obsługuje przedsiębiorcę prowadzącego handel z kontrahentami z kilku państw uznanych w jej procedurach za obszary podwyższonego ryzyka. Z tego względu klient otrzymał wysoki rating AML. Przedstawia jednak dokumenty dotyczące prowadzonej działalności, struktura właścicielska jest przejrzysta, źródło pieniędzy odpowiada profilowi przedsiębiorstwa, a przelewy mają racjonalne uzasadnienie gospodarcze.
Sam wysoki poziom ryzyka nie oznacza jeszcze, że powstały przesłanki z art. 69 AMLR.
Możliwa jest także sytuacja odwrotna.
Przykład
Spółka „Meblaris” od czterech lat jest klientem instytucji płatniczej i dotychczas była oceniana jako klient niskiego ryzyka. Zajmuje się krajową sprzedażą wyposażenia biur, a typowe płatności nie przekraczają kilkudziesięciu tysięcy złotych.
W krótkim czasie na jej rachunek zaczynają jednak wpływać liczne przelewy od niepowiązanych zagranicznych osób, a następnie środki są niemal natychmiast przesyłane dalej do kilku nowych odbiorców. Wartość operacji przekracza łącznie 1,1 mln zł. Wyjaśnienia przedstawiciela spółki są ogólnikowe i nie odpowiadają profilowi działalności znanemu instytucji.
Tutaj niski wcześniejszy rating klienta nie wyklucza powstania podejrzenia.
Ryzyko określa poziom ekspozycji i potrzebę zastosowania odpowiednich środków. Podejrzenie odnosi się natomiast do konkretnych informacji dotyczących środków lub działań.
Czy każda nietypowa transakcja wymaga zgłoszenia?
Nie.
Nietypowość jest przede wszystkim sygnałem, który może wymagać dalszej analizy. Nie jest jeszcze sama w sobie równoznaczna z podejrzeniem.
W praktyce podmiot zobowiązany powinien zwrócić uwagę m.in. na:
- zgodność operacji z dotychczasową wiedzą o kliencie i jego działalności;
- wielkość, charakter i sposób realizowania transakcji;
- powiązania pomiędzy kilkoma pozornie odrębnymi operacjami;
- źródło, przeznaczenie i sposób wykorzystania pieniędzy;
- wiarygodność wyjaśnień klienta oraz ich zgodność z informacjami uzyskanymi w ramach CDD;
- łączne znaczenie występujących sygnałów ostrzegawczych.
Dopiero analiza tych elementów pozwala ocenić, czy sytuacja nadal pozostaje tylko nietypowa, czy przekroczyła próg wymagany przez art. 69 AMLR.
Podejrzenie trzeba oceniać w kontekście wszystkich dostępnych informacji
Sposób prowadzenia analizy określa art. 69 ust. 2 AMLR:
„Do celów ust. 1 podmioty zobowiązane oceniają transakcje lub działania prowadzone przez swoich klientów na podstawie i w kontekście wszelkich istotnych faktów i informacji, które są im znane lub które są w ich posiadaniu.”
To ważna wskazówka dla projektowania systemu AML.
Pojedynczy parametr nie powinien być analizowany w próżni. Przelew na wysoką kwotę może być całkowicie racjonalny dla przedsiębiorstwa kupującego nieruchomość, a jednocześnie dużo mniejsza operacja może być istotnym sygnałem ostrzegawczym, jeśli nie pasuje do działalności klienta i stanowi element większego schematu.
Dlatego dobrze zaprojektowany proces nie powinien sprowadzać się do prostego mechanizmu „alert = zgłoszenie”.
Alert powinien uruchamiać odpowiednią analizę. Dopiero jej wynik pozwala określić, czy powstała jedna z przesłanek wskazanych w art. 69.
Próba transakcji również może wymagać zgłoszenia
AMLR wyraźnie obejmuje swoim zakresem również operacje, które ostatecznie nie zostały wykonane.
Art. 69 ust. 1 stanowi:
„Zgłasza się zgodnie z akapitem pierwszym wszystkie podejrzane transakcje, w tym próby transakcji i podejrzenia wynikające z niemożności dokonania należytej staranności wobec klienta.”
Nie można więc przyjąć zasady: „pieniądze nie zostały przelane, więc nie ma czego zgłaszać”.
System AML interesuje się również próbami wykorzystania podmiotu zobowiązanego do działalności związanej z praniem pieniędzy lub finansowaniem terroryzmu.
Przykład
Nowy klient zleca przekazanie 310 tys. zł do zagranicznego odbiorcy. Instytucja żąda dodatkowych informacji o celu płatności i źródle pieniędzy. Klient przedstawia dwa dokumenty zawierające wzajemnie sprzeczne dane, po czym – gdy pracownik prosi o wyjaśnienie różnic – natychmiast rezygnuje z transakcji.
Samo wycofanie dyspozycji nie usuwa informacji zgromadzonych podczas jej analizy. Podmiot powinien ocenić cały przebieg zdarzenia pod kątem art. 69 AMLR.
Brak możliwości przeprowadzenia CDD może stać się źródłem podejrzenia
Szczególnej uwagi wymagają sytuacje, w których podmiot nie jest w stanie prawidłowo wykonać środków należytej staranności wobec klienta.
Może chodzić przykładowo o problemy z ustaleniem beneficjenta rzeczywistego, brak wiarygodnych danych o celu relacji albo odmowę przedstawienia dokumentów potrzebnych do wyjaśnienia źródła pieniędzy.
Nie każda trudność w CDD automatycznie oznacza obowiązek raportowania.
Potwierdza to również art. 21 AMLR. Jeżeli podmiot nie może zastosować wymaganych środków należytej staranności, powinien m.in. powstrzymać się od przeprowadzenia transakcji lub nawiązania stosunków gospodarczych, a w odpowiednich przypadkach zakończyć istniejącą relację oraz rozważyć zgłoszenie podejrzanej transakcji zgodnie z art. 69.
Kluczowe jest więc ustalenie, dlaczego CDD nie może zostać zakończone.
Czym innym jest techniczny problem z pozyskaniem dokumentu, a czym innym konsekwentne ukrywanie struktury własności, zmienianie wyjaśnień i odmawianie przedstawienia informacji dotyczących pochodzenia znacznych środków.
Kiedy dokładnie powstaje obowiązek zgłoszenia?
Obowiązek nie powinien powstawać automatycznie wraz z pierwszym alertem. Z drugiej strony podmiot nie może prowadzić analizy bez końca, czekając na całkowitą pewność.
Między tymi punktami znajduje się etap, w którym należy ocenić dostępne informacje.
Można wyróżnić trzy momenty:
Pierwszy sygnał ostrzegawczy – pojawia się informacja wymagająca sprawdzenia. To jeszcze nie musi oznaczać podejrzenia.
Analiza – podmiot zestawia alert z informacjami o kliencie, transakcjach, źródle środków, charakterze działalności i uzyskanymi wyjaśnieniami.
Przekroczenie progu z art. 69 – dostępne informacje pozwalają już przyjąć, że podmiot wie, podejrzewa albo ma uzasadnione podstawy, by podejrzewać wymagany związek.
Właśnie w tym ostatnim momencie obowiązek zgłoszeniowy staje się aktualny.
Nie powinno się następnie kontynuować wewnętrznego „dochodzenia” wyłącznie po to, aby dopiero przed dokonaniem zgłoszenia uzyskać dowody, które pozwalałyby potwierdzić działalność przestępczą.
Dlaczego procedura AML musi oceniać nie tylko wynik, ale także proces?
Przesłanka „uzasadnionych podstaw, by podejrzewać” powoduje, że coraz większego znaczenia nabiera sposób funkcjonowania całego systemu analitycznego.
Przykładowo podmiot dysponuje historią rachunku, informacjami KYC, danymi o beneficjencie rzeczywistym i kilkoma alertami dotyczącymi nietypowych operacji. Poszczególne dane są zapisane w różnych systemach, lecz żaden pracownik nie ma możliwości zobaczenia ich łącznie.
Formalnie można twierdzić, że konkretna osoba nie powzięła podejrzenia. Problem może jednak leżeć głębiej: organizacja procesu nie pozwoliła na zestawienie informacji, które łącznie dawały uzasadnione podstawy do jego powstania.
Dlatego art. 69 AMLR ma znaczenie nie tylko dla osoby podejmującej ostateczną decyzję o zgłoszeniu. Wpływa również na sposób konstruowania monitoringu, procedur eskalacji alertów, dostępu do danych i odpowiedzialności osób zaangażowanych w proces AML.
Czy trzeba dokumentować decyzję o niedokonaniu zgłoszenia?
AMLR nie ustanawia w art. 69 prostego przepisu nakazującego sporządzanie osobnego uzasadnienia każdej decyzji o odstąpieniu od zgłoszenia.
Nie oznacza to jednak, że decyzje w trudniejszych przypadkach mogą pozostawać całkowicie bez śladu.
Jeżeli podmiot zidentyfikował kilka istotnych sygnałów ostrzegawczych, przeprowadził pogłębioną analizę, ale uznał, że próg określony w art. 69 nie został osiągnięty, możliwość późniejszego odtworzenia podstaw tej decyzji ma ogromne znaczenie.
W szczególności warto zapewnić możliwość ustalenia, jakie fakty były dostępne, które informacje zweryfikowano, jakie wyjaśnienia uzyskano, dlaczego zostały uznane za wiarygodne oraz co przesądziło o przyjęciu, że nie wystąpiły uzasadnione podstawy do podejrzenia.
Nie chodzi o produkowanie wielostronicowych notatek przy każdym alercie. Zakres dokumentacji powinien odpowiadać znaczeniu sprawy.
Im poważniejsze sygnały ostrzegawcze i bardziej złożony przypadek, tym większe praktyczne znaczenie posiada pozostawienie jasnego śladu decyzyjnego.
Czy obowiązek zgłoszenia jest obowiązkiem rezultatu?
Art. 69 AMLR nie wymaga, aby podmiot zobowiązany wykrył każdy rzeczywisty przypadek prania pieniędzy.
Nie wymaga także, aby każde dokonane zgłoszenie zakończyło się potwierdzeniem działalności przestępczej.
Najtrafniej jest ujmować cały mechanizm jako obowiązek prawidłowego i starannego działania połączony z bezwzględnym obowiązkiem przekazania informacji, gdy przesłanki ustawowe już wystąpiły.
Podmiot powinien więc posiadać odpowiednio działające mechanizmy pozwalające rozpoznawać istotne informacje, analizować je we właściwym kontekście oraz eskalować podejrzane przypadki.
Jeżeli natomiast po przeprowadzeniu tego procesu wystąpi wiedza, podejrzenie lub uzasadnione podstawy do podejrzeń, samo zgłoszenie przestaje być kwestią uznaniową.
Warto również pamiętać, że bieżące monitorowanie stosunków gospodarczych przewidziane w art. 26 AMLR służy m.in. wykrywaniu transakcji wymagających bardziej szczegółowej oceny na podstawie art. 69.
Tworzy to logiczny ciąg: CDD i monitoring dostarczają informacji → analiza pozwala nadać im znaczenie → art. 69 określa próg wymagający zgłoszenia.
Zgłoszenie do FIU nie jest wyrokiem na klienta
To bardzo ważne zarówno dla konstrukcji procedury, jak i dla sposobu myślenia pracowników AML.
Zgłoszenie nie oznacza stwierdzenia, że klient popełnił przestępstwo. Nie jest również orzeczeniem o nielegalnym pochodzeniu pieniędzy.
Jest przekazaniem właściwemu organowi informacji, które osiągnęły określony w prawie poziom istotności.
Dlatego późniejszy brak potwierdzenia podejrzeń przez odpowiednie organy sam w sobie nie oznacza, że wcześniejsze zgłoszenie było błędne.
Ocena decyzji powinna uwzględniać informacje dostępne w chwili jej podejmowania, a nie wiedzę zdobytą wiele miesięcy później.
Tak samo nieprawidłowe byłoby odwrotne rozumowanie: skoro dopiero później okazało się, że klient rzeczywiście dopuścił się przestępstwa, nie oznacza to automatycznie, że podmiot wcześniej naruszył art. 69. Trzeba jeszcze ustalić, jakie informacje posiadał w odpowiednim czasie i czy już wtedy dawały one uzasadnione podstawy do podejrzeń.
Podsumowanie
Art. 69 AMLR buduje obowiązek zgłoszenia wokół informacji i oceny podejrzenia, a nie wokół udowodnienia przestępstwa.
Pamiętaj przede wszystkim, że nie każda transakcja nietypowa jest podejrzana i nie każdy klient wysokiego ryzyka musi być zgłoszony. Z drugiej strony niski rating klienta nie chroni przed powstaniem obowiązku raportowego, jeżeli konkretne okoliczności uzasadniają podejrzenie.
Szczególnie istotna jest przesłanka uzasadnionych podstaw do podejrzeń. Dzięki niej ocenie może podlegać nie tylko to, co pracownik faktycznie pomyślał, ale także to, czy prawidłowo działający system AML powinien był rozpoznać znaczenie dostępnych informacji.
Dlatego przygotowując się do stosowania AMLR od 10 lipca 2027 r., warto skoncentrować się nie wyłącznie na samym formularzu zgłoszenia. Równie ważne będą jakość monitoringu, łączenie informacji z różnych źródeł, sprawna eskalacja alertów, odpowiednie kompetencje pracowników oraz możliwość odtworzenia procesu decyzyjnego w sprawach granicznych.
Podstawa prawna
art. 90 – Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1624 z dnia 31 maja 2024 r. w sprawie zapobiegania wykorzystywaniu systemu finansowego do prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu;
art. 69 ust. 1–2 – Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1624 z dnia 31 maja 2024 r. w sprawie zapobiegania wykorzystywaniu systemu finansowego do prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu;
art. 10 ust. 1–2 – Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1624 z dnia 31 maja 2024 r. w sprawie zapobiegania wykorzystywaniu systemu finansowego do prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu;
art. 21 ust. 1, art. 26 ust. 1 – Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1624 z dnia 31 maja 2024 r. w sprawie zapobiegania wykorzystywaniu systemu finansowego do prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu.
Tematy porad zawartych w poradniku
zgłaszanie podejrzanych transakcji AMLR
art. 69 AMLR obowiązek zgłoszenia
uzasadnione podstawy do podejrzeń AML
podejrzana transakcja a wysokie ryzyko AML
obowiązki AML od 10 lipca 2027