Plagiat w środowisku akademickim to problem poważniejszy, niż mogłoby się wydawać. Dotyczy nie tylko studentów i doktorantów, ale również samych nauczycieli akademickich. W tym poradniku wyjaśniam, czym jest plagiat w rozumieniu prawa autorskiego, jakie formy przyjmuje na uczelniach oraz jakie konsekwencje prawne mogą spotkać sprawców.
Czym jest plagiat w pracy naukowej?
Plagiat polega na przywłaszczeniu sobie autorstwa całości lub części cudzej pracy. Może przyjąć różne formy – od dosłownego kopiowania fragmentów tekstu, po bardziej subtelne przejmowanie cudzych koncepcji czy układu pracy.
Przedstawiciele doktryny podkreślają, że najłatwiej udowodnić plagiat w przypadku przejęcia „planu wyrażania”, czyli zewnętrznej formy cudzego dzieła (np. struktury, sformułowań, fragmentów tekstu). Znacznie trudniejsze jest wykazanie tzw. plagiatu twórczego, gdy kopiowana jest jedynie cudza argumentacja czy logika wywodu.
⚠️ Ważne: Ochrona prawa autorskiego obejmuje jedynie elementy mające cechy indywidualnej twórczości. Nie podlegają jej np. procedury badawcze, pomysły, koncepcje matematyczne czy ustalenia naukowe. Jednak ich przypisywanie sobie może prowadzić do odpowiedzialności cywilnej za naruszenie dóbr osobistych – a twórczość naukowa należy właśnie do tej kategorii.
Najczęstsze sposoby popełnienia plagiatu w nauce
Z orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika, że plagiat może mieć różne postacie. Najczęściej spotykane to:
- kopiowanie fragmentów cudzych prac bez podania źródła – nawet przy zachowaniu dosłownego brzmienia, brak przypisu jest naruszeniem praw autorskich,
- pomijanie współautora – gdy ktoś podpisuje dzieło wyłącznie swoim nazwiskiem, mimo że inna osoba wniosła twórczy wkład,
- przekształcenie cudzych idei w nową formę – jeśli twórca oryginalnie ujął pewną koncepcję, a ktoś inny odtworzył ją w swojej pracy jako własną, może to być uznane za plagiat,
- wykorzystanie cudzych dzieł ukryte pod pozorem własnej pracy – łączenie własnych treści z bezprawnie przejętymi fragmentami (tzw. plagiat inkorporacyjny).
Przykłady plagiatu w uczelniach wyższych
Materiały opublikowane w „Forum Akademickim” pokazują otwarty katalog najczęstszych przypadków plagiatu w szkolnictwie wyższym. Występują one zarówno wśród studentów i doktorantów, jak i wśród wykładowców:
Plagiat popełniany przez studentów i doktorantów:
- przepisanie cudzej pracy magisterskiej i złożenie jej jako własnej (często niemal w całości),
- skopiowanie fragmentów prac promotora czy innych badaczy do rozprawy doktorskiej bez cytowania źródeł,
- dosłowne przejęcie rozdziałów z podręczników akademickich,
- kopiowanie obszernych fragmentów kilku różnych prac magisterskich,
- wykorzystanie cudzej rozprawy doktorskiej pobranej z zagranicznych baz internetowych.
Plagiat popełniany przez nauczycieli akademickich:
- odtworzenie dzieła zmarłego profesora w publikacji naukowej bez wskazania źródła,
- tłumaczenie cudzej pracy na język polski i przedstawianie jej jako własnej rozprawy habilitacyjnej,
- pominięcie współautora przy publikacji książki, mimo jego znaczącego wkładu (np. kilkudziesięciu stron tekstu),
- promotor piszący pracę doktorską swojego doktoranta i podpisujący ją jego nazwiskiem,
- autorzy skryptów dydaktycznych kopiujący fragmenty znanych podręczników.
📄 Przykład: Student informatyki z Krakowa złożył pracę magisterską, która w 90% była dosłownie przepisanym tekstem obronionej kilka lat wcześniej pracy innego absolwenta. Uczelnia unieważniła jego obronę, a sprawa trafiła do sądu dyscyplinarnego.
Plagiat jawny i plagiat ukryty
W praktyce akademickiej można wyróżnić dwa podstawowe typy plagiatu:
- plagiat jawny – polega na dosłownym kopiowaniu fragmentów cudzych prac (najczęściej w pracach dyplomowych i doktorskich studentów i doktorantów),
- plagiat ukryty – charakterystyczny dla nauczycieli akademickich, polegający na połączeniu własnych badań z cudzymi fragmentami bez wskazania autorstwa (np. w monografiach czy habilitacjach).
Ze względu na sposób działania plagiaty nauczycieli określa się często mianem plagiatu inkorporacyjnego, ponieważ cudzy wkład zostaje włączony do pracy jako integralna część.
Podstawa prawna
- art. 16 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych – autorskie prawa osobiste, w tym prawo do autorstwa utworu,
- art. 115 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych – odpowiedzialność karna za przywłaszczenie autorstwa,
- art. 23 i 24 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – ochrona dóbr osobistych, w tym twórczości naukowej.
Tematy porad zawartych w poradniku
- plagiat w uczelniach wyższych przykłady
- konsekwencje prawne plagiatu naukowego
- plagiat jawny i ukryty w pracach dyplomowych