W październiku 2022 r. weszły w życie przepisy, które istotnie wzmocniły pozycję rad nadzorczych w spółkach dominujących. Zmiany wynikają z ustawy z 9 lutego 2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks spółek handlowych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 807). Wprowadzono wówczas do KSH instytucję grupy spółek, a wraz z nią – szersze uprawnienia rad nadzorczych, możliwość powołania doradcy rady nadzorczej oraz sankcje karne za utrudnianie wykonywania ich zadań.
W niniejszym poradniku omawiamy zakres nowych kompetencji, zasady odpowiedzialności karnej, rolę doradcy rady oraz sytuacje, w których członkowie organów mogą powoływać się na wyłączenie odpowiedzialności.
Wzmocnienie pozycji rad nadzorczych
Do 13 października 2022 r. rola rad nadzorczych w spółkach była ograniczona. Nowelizacja KSH nadała im znacznie większe uprawnienia, zwłaszcza w spółkach dominujących tworzących grupę spółek.
Nowe przepisy przewidują, że rada nadzorcza może:
- badać wszystkie dokumenty spółki,
- przeprowadzać rewizję stanu majątku spółki,
- żądać od zarządu, prokurentów i pracowników zatrudnionych na podstawie umowy o pracę, umowy zlecenia, umowy o dzieło lub innej podobnej umowy – przekazania wszelkich informacji, dokumentów, sprawozdań lub wyjaśnień dotyczących spółki,
- wymagać informacji także na temat spółek zależnych oraz powiązanych.
Informacje, dokumenty czy sprawozdania muszą być przekazane niezwłocznie, jednak nie później niż w ciągu dwóch tygodni od dnia zgłoszenia żądania, chyba że sama rada nadzorcza wyznaczy dłuższy termin.
➡ Podstawy prawne: art. 219 § 4 i 41, art. 30071 § 1–2, art. 30076 § 5, art. 382 § 4 i 5 k.s.h.
Odpowiedzialność karna – jakie zachowania podlegają sankcji?
Aby zapewnić skuteczność nowych regulacji, ustawodawca wprowadził penalizację działań utrudniających nadzór.
Odpowiedzialności karnej podlega osoba, która:
- nie przekaże żądanych informacji, dokumentów, sprawozdań lub wyjaśnień w wyznaczonym terminie,
- przekaże dane niezgodne ze stanem faktycznym,
- zatai informacje istotnie wpływające na treść dokumentów.
Za takie czyny grozi:
- grzywna od 20 000 zł do 50 000 zł,
- albo kara ograniczenia wolności od miesiąca do 2 lat.
Jeżeli sprawca działał nieumyślnie, sankcja jest łagodniejsza – grzywna od 6 000 zł do 20 000 zł.
➡ Podstawa prawna: art. 587¹ § 1–2 k.s.h.; art. 34 § 1 i 1a k.k.
Na czym polega kara ograniczenia wolności?
Zgodnie z Kodeksem karnym, kara ograniczenia wolności polega na:
- obowiązku wykonywania nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne, albo
- potrąceniu 10–25% wynagrodzenia miesięcznie, które trafia na wskazany przez sąd cel społeczny.
➡ Podstawa prawna: art. 34 § 1 i 1a k.k.
Kogo dotyczy odpowiedzialność karna?
Adresatami nowych sankcji są nie tylko członkowie zarządów spółek czy dyrektorzy w prostej spółce akcyjnej, ale również inne osoby, które mają dostęp do dokumentów i informacji.
W praktyce najczęściej będą to:
- członkowie zarządów,
- likwidatorzy,
- prokurenci spółek.
Istotne jest to, że karze podlega nie tylko całkowity brak przekazania informacji, ale również niewłaściwe lub nieterminowe ich przekazanie.
📄 Przykład praktyczny
Spółka dominująca „Tech-Dom S.A.” zażądała od swojej spółki zależnej „Bud-Mix Sp. z o.o.” szczegółowych danych o kontrakcie z dużym deweloperem. Prezes „Bud-Mix” przesłał raport po 5 tygodniach, mimo że ustawowy termin wynosił 2 tygodnie. Opóźnienie to, choć nie wiązało się z ukrywaniem danych, może skutkować odpowiedzialnością karną z tytułu nieterminowego wykonania obowiązku.
Doradca rady nadzorczej – nowe narzędzie kontroli
Nowelizacja KSH z października 2022 r. wprowadziła także nową instytucję – doradcę rady nadzorczej.
Jak powołuje się doradcę?
- Możliwość powołania doradcy musi wynikać z umowy spółki.
- Doradcę wybiera rada nadzorcza w formie uchwały.
- Po powołaniu z doradcą zawiera się umowę określającą jego obowiązki i zakres działania.
Zadania doradcy rady nadzorczej
Do podstawowych obowiązków należą:
- zbadanie na koszt spółki określonej sprawy dotyczącej działalności lub majątku spółki,
- przygotowanie analiz i opinii zgodnie z oczekiwaniami rady nadzorczej.
➡ Podstawy prawne: art. 219², art. 30071a, art. 382¹ k.s.h.
Obowiązki zarządu wobec doradcy
Zarząd spółki (lub rada dyrektorów w systemie monistycznym) ma obowiązek:
- zapewnić doradcy pełny dostęp do dokumentów,
- udzielać mu wszystkich informacji, których mogłaby żądać rada nadzorcza.
⚠️ Doradca działa w imieniu rady, dlatego zarząd nie może odmawiać współpracy z tego powodu, że o dane występuje bezpośrednio doradca, a nie sama rada.
Sankcje za utrudnianie pracy doradcy rady nadzorczej
Ustawodawca uznał, że doradca powinien być chroniony w takim samym stopniu jak sama rada nadzorcza.
Każdy, kto doprowadzi do tego, że zarząd:
- nie zapewni doradcy dostępu do dokumentów,
- nie udzieli żądanych informacji,
- przekaże informacje niezgodne z prawdą,
- zataji dane wpływające na treść dokumentów,
podlega karze grzywny od 20 000 zł do 50 000 zł albo karze ograniczenia wolności.
Jeżeli sprawca działał nieumyślnie, sankcja ogranicza się do grzywny od 6 000 zł do 20 000 zł.
➡ Podstawa prawna: art. 587² k.s.h.
📄 Przykład
Rada nadzorcza spółki „EnergoTech S.A.” powołała doradcę, którego zadaniem było zbadanie umów z kontrahentami zagranicznymi. Dyrektor finansowy odmówił mu udostępnienia części dokumentacji, twierdząc, że takie dane może otrzymać wyłącznie rada nadzorcza. Takie działanie narusza przepisy KSH i może skutkować odpowiedzialnością karną dyrektora.
Wyłączenie odpowiedzialności w grupie spółek
Nowelizacja KSH przewiduje również sytuacje, w których członkowie organów spółek mogą powołać się na zwolnienie z odpowiedzialności.
Wyłączenie odpowiedzialności cywilnej
Zgodnie z przepisami:
„Członek zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej oraz likwidator spółki zależnej nie ponosi odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną wykonaniem wiążącego polecenia” (art. 215 k.s.h.).
Ta zasada obejmuje także osoby działające w spółce dominującej w interesie całej grupy.
Brak odpowiedzialności karnej
Choć przepisy wyłączają jedynie odpowiedzialność cywilną, w praktyce również odpowiedzialność karna jest wykluczona. Jeżeli działanie danej osoby wynikało z ważnie wydanego wiążącego polecenia spółki dominującej, nie można mówić o bezprawności czynu – a to warunek konieczny przypisania winy w prawie karnym.
Klauzula interesu grupy spółek
Członkowie zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej, prokurenci i likwidatorzy mogą powołać się także na tzw. klauzulę interesu grupy spółek.
„Członek zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej, prokurent oraz likwidator spółki uczestniczącej w grupie spółek może powoływać się na działanie lub zaniechanie w określonym interesie grupy spółek, jeżeli spółka ujawniła uczestnictwo w grupie spółek” (art. 211 § 4 k.s.h.).
📄 Przykład
Spółka dominująca „Global IT S.A.” wydała spółce zależnej „SoftCom Sp. z o.o.” polecenie przeznaczenia znacznych środków na rozwój wspólnego projektu. Zarząd „SoftCom” wykonał to polecenie, mimo że krótkoterminowo pogorszyło to sytuację finansową spółki. W takiej sytuacji członkowie zarządu nie ponoszą odpowiedzialności cywilnej ani karnej, ponieważ działali zgodnie z wiążącym poleceniem oraz w interesie całej grupy spółek.
Podstawa prawna
- art. 219 § 4 i 41 – Kodeks spółek handlowych
- art. 30071 § 1–2 – Kodeks spółek handlowych
- art. 30076 § 5 – Kodeks spółek handlowych
- art. 382 § 4 i 5 – Kodeks spółek handlowych
- art. 219² – Kodeks spółek handlowych
- art. 30071a – Kodeks spółek handlowych
- art. 382¹ – Kodeks spółek handlowych
- art. 587¹ § 1–2 – Kodeks spółek handlowych
- art. 587² – Kodeks spółek handlowych
- art. 215 – Kodeks spółek handlowych
- art. 211 § 4 – Kodeks spółek handlowych
- art. 34 § 1 i 1a – Kodeks karny
Tematy porad zawarte w poradniku
- odpowiedzialność karna za utrudnianie nadzoru rady nadzorczej
- doradca rady nadzorczej – obowiązki i sankcje w KSH
- nowe kompetencje rad nadzorczych w grupie spółek
- wyłączenie odpowiedzialności członków zarządu w grupie spółek