Plagiat, czyli przywłaszczenie sobie autorstwa cudzego utworu, to jedno z najpoważniejszych naruszeń prawa autorskiego. Wiąże się on nie tylko z naruszeniem autorskich praw osobistych, ale także z możliwością poniesienia odpowiedzialności cywilnej. W tym poradniku wyjaśniam, jakie roszczenia przysługują twórcy, kto może dochodzić ochrony w przypadku plagiatu oraz jakie konsekwencje grożą sprawcy.
Na czym polega naruszenie praw w przypadku plagiatu?
Plagiat polega na bezprawnym przypisaniu sobie autorstwa całości lub części cudzego utworu. Dochodzi wtedy do naruszenia autorskich praw osobistych, przede wszystkim prawa do autorstwa. Oznacza to, że twórca ma prawo, by zawsze był wskazywany jako autor swojego dzieła.
Jak podkreślił Sąd Najwyższy w swoich orzeczeniach, naruszenie tego prawa może mieć miejsce zarówno wtedy, gdy ktoś podpisuje cudze dzieło swoim nazwiskiem, jak i wtedy, gdy pomija twórcę i nie wskazuje go jako autora.
Podstawy prawne ochrony twórcy
Podstawowym przepisem regulującym ochronę autorskich praw osobistych jest:
„art. 78 ust. 1 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych”
Zgodnie z tym przepisem twórca, którego prawa zostały zagrożone lub naruszone, może żądać:
- zaniechania naruszających działań,
- usunięcia skutków naruszenia, np. poprzez złożenie publicznych przeprosin,
- zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę, jeśli naruszenie było zawinione,
- zapłaty odpowiedniej kwoty na cel społeczny wskazany przez twórcę.
Dodatkowo, na podstawie „art. 189 Kodeksu postępowania cywilnego”, poszkodowany może wystąpić do sądu o ustalenie istnienia lub nieistnienia prawa – np. że jest autorem danego utworu.
Roszczenia niemajątkowe – ochrona dóbr osobistych twórcy
Do roszczeń niemajątkowych, które mogą być dochodzone w przypadku plagiatu, należą:
1. Roszczenie o zaniechanie naruszeń
Twórca może żądać zaprzestania działań, które:
- już naruszyły jego prawa (np. publikacja książki z cudzym nazwiskiem jako autora),
- mogą w przyszłości naruszyć jego prawa (np. zapowiedź wydania dzieła z pominięciem nazwiska autora).
Pojęcie „zagrożenia” może być oceniane:
- obiektywnie – gdy istnieje realne prawdopodobieństwo naruszenia,
- subiektywnie – gdy twórca odczuwa uzasadnioną obawę, że do naruszenia dojdzie.
2. Roszczenie o usunięcie skutków naruszenia
Może ono polegać np. na:
- złożeniu publicznych przeprosin,
- sprostowaniu błędnych informacji,
- wycofaniu z obiegu naruszającego utworu.
Środki te mogą mieć charakter:
- subiektywny – wpływające bezpośrednio na poczucie twórcy (np. prywatne przeprosiny),
- obiektywny – skierowane do opinii publicznej, by przywrócić właściwe postrzeganie autorstwa (np. publikacja oświadczenia w prasie).
Roszczenia majątkowe – odszkodowanie i świadczenia pieniężne
Jeżeli plagiat został popełniony z winy (umyślnie lub z niedbalstwa), twórca może domagać się:
- zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę,
- wpłaty odpowiedniej sumy na wskazany cel społeczny, np. na fundację wspierającą kulturę.
W praktyce oznacza to, że sprawca może zostać zobowiązany zarówno do przeprosin, jak i do zapłaty odszkodowania lub dodatkowej kwoty na cele społeczne.
Kto może dochodzić ochrony w przypadku plagiatu?
Legitymację czynną, czyli prawo do wystąpienia z powództwem, posiada:
- sam twórca (art. 78 ust. 1 pr. aut.),
- po jego śmierci – małżonek, a w jego braku: dzieci, rodzice, rodzeństwo lub ich zstępni (art. 78 ust. 2 pr. aut.),
- organizacje twórcze lub organizacje zbiorowego zarządzania, jeżeli zmarły twórca nie wyraził innej woli (art. 78 ust. 4 pr. aut.).
Po stronie pozwanej (legitymacja bierna) znajduje się:
- osoba, która dopuściła się plagiatu,
- a często także podmiot rozpowszechniający takie dzieło (np. wydawnictwo), przy czym ich odpowiedzialność może być solidarna.
Przykład z praktyki
Pani Anna, autorka podręcznika do historii, odkryła, że fragmenty jej książki zostały wykorzystane w opracowaniu wydanym przez inne wydawnictwo, a jako autora wskazano inną osobę.
W tej sytuacji pani Anna może:
- żądać wycofania z obiegu podręcznika naruszającego jej prawa,
- domagać się opublikowania w prasie oświadczenia wydawnictwa z przeprosinami,
- dochodzić odszkodowania lub zadośćuczynienia, jeśli naruszenie było zawinione,
- a także żądać wpłaty określonej kwoty na wskazany przez siebie cel społeczny.
Podstawa prawna
- art. 78 ust. 1, 2 i 4 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 189 – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
Tematy porad zawartych w poradniku
- roszczenia cywilne w przypadku plagiatu
- odpowiedzialność majątkowa i niemajątkowa za plagiat
- kto może dochodzić ochrony praw autorskich po śmierci twórcy