Wielu przedsiębiorców i osób fizycznych spotyka się z sytuacją, gdy muszą złożyć wykaz majątku na żądanie wierzyciela lub sądu. Zdarza się, że obowiązek ten pojawia się ponownie – już po wcześniejszym złożeniu wykazu lub zastosowaniu środków przymusu. W praktyce powstaje wtedy pytanie: kiedy można żądać nowego wykazu majątku? Jak wygląda procedura, jeśli dłużnik jest osobą o ograniczonej zdolności do czynności prawnych? Kiedy wykaz majątku składa przedstawiciel ustawowy lub organ osoby prawnej? Odpowiedzi na te pytania są kluczowe zarówno dla wierzycieli, jak i dłużników. W tym poradniku wyjaśniam zasady, praktykę i przykłady związane z ponownym wyjawieniem majątku.
Kiedy można żądać nowego wykazu majątku? Przesłanki ustawowe
Zasada ogólna – jeśli dłużnik złożył już wcześniej wykaz majątku (przyrzeczenie) lub wobec niego zastosowano środki przymusu, nowy wykaz i przyrzeczenie można żądać tylko po upływie roku od tamtego zdarzenia. Wynika to z art. 918¹ Kodeksu postępowania cywilnego (k.p.c.).
Pamiętaj:
- Nowe postępowanie o wyjawienie majątku może być wszczęte także na wniosek innego wierzyciela, nie tylko tego, który występował poprzednio.
- Sąd sprawdza upływ roku w momencie orzekania, a nie na dzień złożenia wniosku przez wierzyciela.
- Jeśli rok nie upłynął – postępowanie o wyjawienie majątku zostaje umorzone (art. 824 § 1 pkt 2 k.p.c.).
Przykład 1:
Pani Elżbieta prowadziła firmę transportową w Gdańsku. W styczniu 2024 r. na żądanie wierzyciela złożyła wykaz majątku przed sądem. W lipcu 2024 r. inny wierzyciel złożył wniosek o wyjawienie majątku pani Elżbiety. Sąd oddalił wniosek, ponieważ nie upłynął jeszcze rok od złożenia poprzedniego przyrzeczenia. Dopiero w lutym 2025 r., po upływie roku, kolejny wierzyciel mógł skutecznie domagać się nowego wykazu majątku.
Przykład 2:
Pan Tomasz w marcu 2023 r. złożył przyrzeczenie i wykaz majątku w związku z długiem wobec jednej firmy. W maju 2024 r. inny wierzyciel złożył wniosek o wyjawienie majątku. Sąd przyjął wniosek i zobowiązał Tomasza do ponownego wyjawienia majątku, ponieważ upłynął już ponad rok od poprzedniego wykazu.
Co, jeśli dłużnik złożył fałszywy wykaz majątku?
Wyłożenie majątku powinno być prawdziwe i rzetelne. Jeżeli dłużnik złożył wykaz niezgodny z prawdą i został za to prawomocnie skazany przez sąd karny, wierzyciel może mimo to domagać się nowego wyjawienia majątku – złożenie fałszywego wykazu nie zamyka drogi do ponownego postępowania. Oznacza to, że sąd nie może powołać się na to, że już raz dłużnik wykaz złożył, jeśli był on nieprawdziwy.
Zasada powagi rzeczy osądzonej i jej ograniczenia
Orzeczenie nakazujące wyjawienie majątku dotyczy każdego wierzyciela. W praktyce – jeśli postanowienie o wyjawieniu majątku nie zostało jeszcze wykonane przez dłużnika, inni wierzyciele również mogą się na nie powołać. Gdy jednak postanowienie zostało już wykonane, nowy wniosek o wyjawienie majątku tej samej treści wymaga zachowania rocznego odstępu.
Wykaz majątku i przyrzeczenie – kto składa? Przedstawiciel ustawowy, osoba prawna, osoby ograniczone w zdolności
Dłużnik będący osobą fizyczną
Wykaz majątku i przyrzeczenie zasadniczo składa sam dłużnik. Jednak jeśli dłużnik jest pozbawiony zdolności procesowej (np. osoba ubezwłasnowolniona całkowicie), obowiązek ten wykonuje przedstawiciel ustawowy (art. 919 k.p.c.).
- Jeśli dłużnik jest ubezwłasnowolniony częściowo, wykaz i przyrzeczenie składa kurator, o ile został do tego wyznaczony do zarządu majątkiem.
- Jeżeli sąd uzna to za właściwe, wykaz i przyrzeczenie mogą złożyć zarówno dłużnik, jak i przedstawiciel ustawowy – zwłaszcza gdy ten drugi nie ma pełnej wiedzy o majątku dłużnika.
Osoby o ograniczonej zdolności do czynności prawnych
Takie osoby co do zasady same składają wykaz i przyrzeczenie. Jednak w szczególnych sytuacjach, sąd może powierzyć ten obowiązek przedstawicielowi ustawowemu (np. rodzicowi, opiekunowi).
Osoby poniżej 17. roku życia
Nie mogą składać przyrzeczenia majątkowego (art. 267 k.p.c.).
Dłużnik będący jednostką organizacyjną (np. spółka z o.o., spółka jawna, stowarzyszenie)
W imieniu takiego podmiotu wykaz majątku i przyrzeczenie składają organy uprawnione do działania w imieniu tej jednostki (art. 67 § 1 k.p.c.), czyli najczęściej zarząd, wspólnik uprawniony do reprezentacji lub osoba upoważniona.
Egzekucja alimentów i wyjawienie majątku – wniosek wierzyciela, komornika i wszczęcie z urzędu
W sprawach dotyczących alimentów – postępowanie o wyjawienie majątku może być wszczęte nie tylko na wniosek wierzyciela, ale także komornika sądowego, a czasem nawet z urzędu (gdy chodzi o interes społeczny). Sąd może wszcząć takie postępowanie na żądanie uprawnionego organu, np. urzędu skarbowego lub prokuratora.
Wyjawienie oszczędności na rachunkach bankowych
Przepisy o wyjawieniu majątku (art. 913–917, 919 i 920 k.p.c.) stosuje się także do żądania wyjawienia przez dłużnika stanu oszczędności na rachunkach bankowych. Dłużnik musi wtedy wskazać:
- czy posiada oszczędności na rachunku,
- w jakim banku,
- w jakiej wysokości,
- oraz podać numer i inne dane rachunku lub dowodu posiadania wkładu.
Jeśli nie posiada książeczki oszczędnościowej czy innego dowodu bankowego, musi wskazać osobę, która go przechowuje. Odmowa wyjawienia tych informacji jest traktowana jak odmowa złożenia wykazu majątku – wiąże się z groźbą środków przymusu (np. grzywny, aresztu).
Przykład 3:
Firma „Kwiat-Pol” sp. z o.o. miała dług wobec kontrahenta. Komornik nie uzyskał informacji o rachunkach firmy w trybie art. 761 k.p.c., więc wierzyciel złożył wniosek o zobowiązanie firmy do wyjawienia oszczędności bankowych. Sąd wezwał prezesa zarządu do złożenia szczegółowego wykazu rachunków bankowych firmy.
Podsumowanie: najważniejsze wskazówki
- Wniosek o ponowne wyjawienie majątku można skutecznie złożyć po upływie roku od poprzedniego wykazu lub zastosowania środków przymusu.
- Jeśli dłużnik złożył fałszywy wykaz, nie zamyka to drogi do ponownego postępowania.
- Wykaz i przyrzeczenie składa sam dłużnik, a jeśli jest osobą pozbawioną zdolności procesowej – przedstawiciel ustawowy.
- Za osoby prawne i jednostki organizacyjne wykaz składają organy uprawnione do reprezentacji.
- Wyjawienie majątku obejmuje także oszczędności bankowe – odmowa ich ujawnienia grozi zastosowaniem środków przymusu.
- W przypadku egzekucji alimentów możliwe jest wszczęcie postępowania także przez komornika lub z urzędu.
Podstawa prawna
- art. 918¹, art. 919, art. 920, art. 920¹, art. 824 § 1 pkt 2, art. 913–917, art. 267, art. 67 § 1 – Kodeks postępowania cywilnego z dnia 17 listopada 1964 r. (Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, z późn. zm.)
- art. 16 § 2 – Kodeks cywilny
- art. 181 § 1 – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
Tematy porad zawartych w poradniku
- ponowne wyjawienie majątku dłużnika
- wykaz majątku przez przedstawiciela ustawowego
- wyjawienie oszczędności na rachunkach bankowych
- egzekucja alimentów i wykaz majątku
- postępowanie o wyjawienie majątku 2025
Przydatne adresy urzędowe:
- https://www.gov.pl/web/sprawiedliwosc – Ministerstwo Sprawiedliwości
- https://bip.ms.gov.pl/pl/rejestry-i-ewidencje/wykaz-sadow/ – Wykaz sądów powszechnych
- https://www.komornik.pl/ – Krajowa Rada Komornicza
- https://www.zus.pl/ – Zakład Ubezpieczeń Społecznych (jeśli dłużnik jest przedsiębiorcą)
- https://www.nbank.pl/ – Narodowy Bank Polski (informacje o rachunkach bankowych)