Restrukturyzacja jest narzędziem, które ma umożliwić przedsiębiorcy wyjście z trudności finansowych, zanim jeszcze stanie się on definitywnie niewypłacalny. Unijny prawodawca w motywie 24 dyrektywy 2019/1023 podkreśla, że:
„Ramy restrukturyzacji powinny być dostępne dla dłużników, w tym podmiotów prawnych oraz – w przypadku gdy tak przewidziano w prawie krajowym – osób fizycznych i grup przedsiębiorstw, aby umożliwić im uporanie się z trudnościami finansowymi na wczesnym etapie, gdy wydaje się prawdopodobne, że można jeszcze zapobiec niewypłacalności oraz zapewnić rentowność przedsiębiorstwa. Ramy restrukturyzacji powinny być dostępne, zanim dłużnik stanie się niewypłacalny na podstawie prawa krajowego, a mianowicie zanim spełni ustanowione w prawie krajowym warunki objęcia go zbiorowym postępowaniem upadłościowym, które zwykle wiąże się z odebraniem dłużnikowi zarządu majątkiem i powołaniem likwidatora. Aby zapobiec nadużywaniu ram restrukturyzacji, trudności finansowe dłużnika powinny wskazywać na prawdopodobieństwo niewypłacalności, a plan restrukturyzacji powinien móc jej zapobiec oraz zapewnić rentowność przedsiębiorstwa”.
Zgodnie z „art. 6 ust. 1 – Prawo restrukturyzacyjne” postępowanie restrukturyzacyjne może być prowadzone wobec dłużnika niewypłacalnego lub zagrożonego niewypłacalnością.
Niewypłacalność jako kategoria prawna
Prawo restrukturyzacyjne odsyła do definicji niewypłacalności zawartej w „art. 11 – Prawo upadłościowe”. Oznacza to, że niewypłacalność nie jest pojęciem czysto faktycznym, lecz kategorią prawną opisaną w przepisach.
Prawo upadłościowe wskazuje dwie przesłanki niewypłacalności:
- Przesłanka płynnościowa – utrata zdolności do wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych (art. 11 ust. 1 pr. up.).
- Przesłanka zadłużeniowa – przewaga zobowiązań nad majątkiem dłużnika, utrzymująca się dłużej niż 24 miesiące (art. 11 ust. 2–7 pr. up.).
Wystarczy, aby spełniona była tylko jedna z tych przesłanek.
Przesłanka płynnościowa
Zgodnie z „art. 11 ust. 1 pr. up.” dłużnik jest niewypłacalny, jeżeli utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych.
Przy badaniu tej przesłanki uwzględnia się zarówno zobowiązania z odpowiedzialności osobistej, jak i te wynikające z odpowiedzialności rzeczowej. Oznacza to, że nawet jeżeli dłużnik odpowiada tylko konkretnym składnikiem majątku (np. nieruchomością obciążoną hipoteką), i tak zobowiązany jest do zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej. W polskiej doktrynie dominuje teoria tzw. obligacji realnej, zgodnie z którą dług rzeczowy jest nadal zobowiązaniem pieniężnym.
📌 Przykład:
Pan Marek prowadzi firmę transportową. Wskutek problemów finansowych od 4 miesięcy nie płaci rat leasingowych za pojazdy. Choć jego nieruchomość stanowi zabezpieczenie, to brak regulowania wymagalnych zobowiązań pieniężnych przez ponad 3 miesiące oznacza, że jest on niewypłacalny.
Przyczyny braku płynności nie mają znaczenia – istotny jest sam fakt, że dłużnik nie reguluje zobowiązań. Co więcej, stan ten musi mieć charakter trwały i definitywny, a nie przejściowy.
Domniemanie 3-miesięczne
„Art. 11 ust. 1a pr. up.” stanowi, że domniemywa się niewypłacalność, jeżeli opóźnienie w regulowaniu zobowiązań przekracza trzy miesiące.
Nie oznacza to, że przedsiębiorca staje się niewypłacalny dopiero po upływie tego terminu, lecz że wierzyciel nie musi już dodatkowo tego udowadniać.
Domniemanie to pełni też funkcję ostrzegawczą dla zarządów spółek – po upływie trzech miesięcy opóźnienia zaczyna biec 30-dniowy termin na złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości.
Domniemanie jest wzruszalne – można je obalić np. poprzez:
- spłatę zaległości,
- zawarcie ugody z wierzycielami i odroczenie płatności,
- ustanowienie zabezpieczenia długu.
Przesłanka zadłużeniowa
Drugą podstawą stwierdzenia niewypłacalności jest nadmierne zadłużenie.
Zgodnie z „art. 11 ust. 2 pr. up.” dłużnik będący osobą prawną albo jednostką organizacyjną z przyznaną zdolnością prawną jest niewypłacalny, jeśli jego zobowiązania pieniężne przewyższają wartość majątku przez okres dłuższy niż 24 miesiące.
Z przepisów wynika kilka istotnych wyłączeń:
- do majątku nie wlicza się składników niewchodzących w masę upadłości,
- do zobowiązań nie wlicza się zobowiązań przyszłych, warunkowych oraz pożyczek od wspólników (art. 11 ust. 3–4 pr. up.),
- istnieje domniemanie nadmiernego zadłużenia, jeżeli bilans wykazuje przewagę zobowiązań nad aktywami przez ponad 24 miesiące (art. 11 ust. 5 pr. up.),
- przepisów o zadłużeniu nie stosuje się do niektórych spółek osobowych, gdzie wspólnik odpowiada całym majątkiem (art. 11 ust. 7 pr. up.).
📌 Przykład:
Spółka akcyjna z Poznania od dwóch lat ma w bilansie 40 mln zł zobowiązań i tylko 32 mln zł aktywów. Ponieważ stan ten trwa ponad 24 miesiące, spółka spełnia przesłankę zadłużeniową i jest niewypłacalna.
Zagrożenie niewypłacalnością
Zgodnie z „art. 6 ust. 3 pr. restr.” dłużnikiem zagrożonym niewypłacalnością jest ten, którego sytuacja ekonomiczna wskazuje, że w niedługim czasie może stać się niewypłacalny.
Określenie „niedługi czas” jest nieostre – przyjmuje się, że chodzi o perspektywę najbliższej przyszłości, w której groźby utraty płynności nie można już powstrzymać.
Rodzaje zagrożenia
- Zagrożenie płynnościowe – przedsiębiorca jeszcze płaci, ale prognozy wskazują, że wkrótce utraci zdolność do regulowania zobowiązań.
- Zagrożenie zadłużeniowe – pojawia się, gdy istnieje duże prawdopodobieństwo, że zobowiązania będą przewyższać majątek przez okres przekraczający dwa lata.
📌 Przykład:
Spółka produkcyjna z Katowic spłaca na razie raty kredytu, ale prognozy pokazują, że za 9 miesięcy jej zobowiązania przewyższą aktywa i sytuacja ta będzie trwała dłużej niż dwa lata. Spółka jest zagrożona niewypłacalnością w rozumieniu prawa.
Wymóg wielości wierzycieli i wierzytelności sporne
Prawo restrukturyzacyjne zakłada, że postępowanie może być prowadzone tylko wtedy, gdy dłużnik ma więcej niż jednego wierzyciela. Nie jest więc możliwe zawarcie układu z jednym wierzycielem – takie postępowanie nie spełniałoby funkcji zbiorowej ochrony interesów wierzycieli.
Wielość wierzycieli – dlaczego to warunek konieczny?
„Art. 1 pkt 1 pr. restr.” stanowi, że restrukturyzacja dotyczy dłużnika niewypłacalnego lub zagrożonego niewypłacalnością i obejmuje zawarcie układu z wierzycielami. Z kolei „art. 3 ust. 1 pr. restr.” wskazuje, że celem postępowania jest uniknięcie upadłości poprzez zawarcie układu z wierzycielami (a w sanacji – również działania naprawcze).
Wynika z tego jasno, że mowa jest o wierzycielach w liczbie mnogiej. Jeżeli dłużnik ma tylko jednego wierzyciela, nie można wszcząć restrukturyzacji.
W prawie restrukturyzacyjnym brak odpowiednika przepisu z „art. 491² ust. 2 pr. up.”, który dopuszcza prowadzenie postępowania upadłościowego wobec osoby fizycznej mającej tylko jednego wierzyciela.
📌 Przykład:
Pani Anna prowadzi jednoosobową działalność gospodarczą i ma tylko jeden dług – wobec banku, z tytułu kredytu w wysokości 200 tys. zł. Nie może wszcząć restrukturyzacji, bo nie spełnia przesłanki wielości wierzycieli.
Proporcja wierzytelności spornych i bezspornych
Prawo restrukturyzacyjne reguluje również kwestię wierzytelności spornych. „Art. 3 ust. 2 pkt 2 pr. restr.” przewiduje, że postępowanie o zatwierdzenie układu można prowadzić, jeśli suma wierzytelności spornych uprawniających do głosowania nad układem nie przekracza 15% sumy wszystkich wierzytelności uprawniających do głosowania.
Dlaczego to ważne? Układ musi być akceptowany przez większość wierzycieli. Gdyby znaczną część stanowili wierzyciele sporni (czyli tacy, których wierzytelności są kwestionowane), powstawałoby ryzyko paraliżu decyzyjnego.
Kto może głosować nad układem?
Zgodnie z „art. 113 ust. 2 pr. restr.” prawo głosu przysługuje wyłącznie wierzycielom określonym w „art. 107 ust. 1 i 3 pr. restr.”, czyli tym, którzy:
- zostali ujęci w spisie wierzytelności,
- przedstawią sędziemu-komisarzowi tytuł egzekucyjny,
- zostaną dopuszczeni do głosowania przez sędziego-komisarza.
Nie wszystkie wierzytelności podlegają układowi – wyłączenia wskazują „art. 150–153 pr. restr.”. Są to m.in. wierzytelności alimentacyjne, roszczenia o wydanie mienia, część wierzytelności pracowniczych oraz te zabezpieczone rzeczowo (chyba że wierzyciel zgodzi się na ich objęcie układem).
Wierzytelności sporne a prawo głosu
Co do zasady wierzyciele spornych wierzytelności nie mają prawa głosu. Wyjątkiem jest przyspieszone postępowanie układowe, gdzie sędzia-komisarz może dopuści wierzyciela spornego do głosowania (art. 113 ust. 2 w zw. z art. 107 ust. 3 pr. restr.).
Dlatego 15% dotyczy wyłącznie takich wierzytelności, które – gdyby nie były sporne – dawałyby prawo głosu.
📌 Przykład:
Spółka budowlana ma wierzycieli z łącznymi wierzytelnościami na 10 mln zł. Wśród nich znajdują się sporne roszczenia o wartości 2 mln zł. Ponieważ przekraczają one 15% (2 mln zł > 1,5 mln zł), postępowanie o zatwierdzenie układu nie może być prowadzone.
Skutki przekroczenia progu 15%
Jeżeli suma wierzytelności spornych przekroczy 15%, nadzorca układu ma obowiązek poinformować dłużnika, że zawarcie układu w tym postępowaniu jest niemożliwe (art. 218 ust. 1 pr. restr.).
Jeżeli mimo to dłużnik złoży wniosek o zatwierdzenie układu, sąd odmówi jego zatwierdzenia (art. 165 ust. 3 pr. restr.).
W praktyce sytuacja ta jest zmienna – wierzytelności sporne mogą stać się bezsporne np. w wyniku zakończenia procesu cywilnego. Dlatego ostateczne rozstrzygnięcie następuje dopiero w momencie głosowania.
art. 351 i art. 362 pr. restr. – ograniczenia w restrukturyzacji deweloperów i emitentów obligacji
Prawo restrukturyzacyjne przewiduje szczególne ograniczenia dla niektórych kategorii przedsiębiorców. Dotyczą one przede wszystkim deweloperów oraz emitentów obligacji. Wynika to ze specyfiki działalności tych podmiotów i konieczności ochrony interesów ich wierzycieli.
Fakt, że dłużnik nie jest deweloperem
„Art. 351 pr. restr.” stanowi, że wobec dewelopera nie prowadzi się postępowania o zatwierdzenie układu, z wyjątkiem układu częściowego – pod warunkiem, że nie obejmuje on wierzytelności nabywców oraz wierzytelności zabezpieczonych na nieruchomości, na której prowadzone jest przedsięwzięcie deweloperskie.
Kim jest deweloper?
Definicję dewelopera zawiera „art. 5 pkt 1 ustawy o ochronie praw nabywcy (u.o.p.n.)”. Jest to przedsiębiorca, który w ramach działalności gospodarczej realizuje przedsięwzięcie deweloperskie.
Z kolei „art. 5 pkt 7 u.o.p.n.” wyjaśnia, że przedsięwzięcie deweloperskie obejmuje proces, w wyniku którego na rzecz nabywcy zostają przeniesione prawa wynikające z umowy deweloperskiej, a w szczególności:
- budowę lub przebudowę budynku (art. 3 pkt 6 i 7a – Prawo budowlane),
- czynności faktyczne i prawne związane z przygotowaniem inwestycji (nabycie nieruchomości, projekt, materiały budowlane, pozwolenia),
- czynności związane z zawieraniem umów z nabywcami.
Kto jest nabywcą?
Na gruncie ustawy o ochronie praw nabywcy (u.o.p.n.) – „art. 5 pkt 5 u.o.p.n.” – nabywcą jest osoba fizyczna, która zawiera umowę deweloperską w celu niezwiązanym bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą.
Natomiast prawo restrukturyzacyjne definiuje nabywcę szerzej („art. 350 pkt 1 pr. restr.”), obejmując tym pojęciem również osoby prawne i jednostki organizacyjne, które zawarły z deweloperem umowę deweloperską i zobowiązały się do zapłaty.
Dlaczego ustawodawca wprowadził ograniczenie?
W literaturze podkreśla się, że roszczenia nabywców mają wyjątkowe znaczenie dla ich sytuacji majątkowej. Postępowanie o zatwierdzenie układu jest w dużej mierze pozasądowe i nadzór sądu występuje dopiero na końcu. W przypadku deweloperów takie rozwiązanie uznano za niewystarczające – nabywcy muszą mieć gwarancję realnego wpływu na przebieg restrukturyzacji, co zapewnia jedynie postępowanie prowadzone pod kontrolą sędziego-komisarza.
Deweloper może jednak prowadzić postępowanie o zatwierdzenie układu częściowego, o ile nie obejmuje ono wierzytelności nabywców ani wierzytelności zabezpieczonych hipoteką na nieruchomości. W takim przypadku dodatkową ochronę zapewnia „art. 183 ust. 1 pr. restr.”, który zakazuje propozycji układowych zmniejszających możliwość zaspokojenia wierzytelności nieobjętych układem.
📌 Przykład:
Spółka deweloperska z Warszawy prowadzi inwestycję mieszkaniową. Ma zaległości wobec banku finansującego inne projekty, ale nie wobec nabywców mieszkań. Może wszcząć postępowanie o zatwierdzenie układu częściowego dotyczącego wyłącznie banku, pod warunkiem że układ nie obejmie wierzytelności zabezpieczonych na nieruchomości inwestycyjnej.
Fakt, że dłużnik nie jest emitentem obligacji
Podobne ograniczenie dotyczy emitentów obligacji. „Art. 362 ust. 3 pr. restr.” stanowi, że wobec emitenta obligacji nie prowadzi się postępowania o zatwierdzenie układu, z wyjątkiem układu częściowego, o ile nie obejmuje on wierzytelności z tytułu emisji obligacji.
Dlaczego obligatariusze są szczególnie chronieni?
Emitenci obligacji finansują działalność przez emisję papierów wartościowych, a obligatariusze zazwyczaj nie występują indywidualnie, lecz są reprezentowani przez kuratora. W postępowaniu o zatwierdzenie układu brak jest mechanizmów gwarantujących ochronę obligatariuszy – sąd kontroluje postępowanie dopiero na końcu. Z tego powodu ustawodawca wyłączył taką możliwość.
Kiedy emitent obligacji może prowadzić restrukturyzację?
Jedynie wtedy, gdy postępowanie dotyczy układu częściowego, który nie obejmuje wierzytelności z obligacji. W przeciwnym razie sąd odmówi zatwierdzenia układu.
📌 Przykład:
Spółka akcyjna wyemitowała obligacje na kwotę 50 mln zł. Ma jednak także inne zobowiązania – wobec dostawców surowców. Może wszcząć postępowanie o zatwierdzenie układu częściowego, o ile układ obejmie wyłącznie wierzycieli handlowych, a nie obligatariuszy.
Podstawa prawna
- art. 6 ust. 1–3 – Prawo restrukturyzacyjne
- art. 11 ust. 1–7 – Prawo upadłościowe
- art. 1 pkt 1, art. 3 ust. 1–2, art. 8, art. 107, art. 113, art. 150–153, art. 165 ust. 3, art. 183 ust. 1, art. 218 ust. 1, art. 350 pkt 1, art. 351, art. 362 ust. 3 – Prawo restrukturyzacyjne
- art. 5 pkt 1, 5, 7 – ustawa o ochronie praw nabywcy lokalu mieszkalnego lub domu jednorodzinnego
- art. 3 pkt 6 i 7a – Prawo budowlane
Tematy porad zawartych w poradniku
- przesłanki niewypłacalności i zagrożenia niewypłacalnością przedsiębiorcy,
- wielość wierzycieli jako warunek restrukturyzacji,
- wierzytelności sporne i próg 15% w restrukturyzacji,
- restrukturyzacja dewelopera a ochrona nabywców mieszkań,
- ograniczenia dla emitentów obligacji w restrukturyzacji.