Memy internetowe stały się jedną z najpopularniejszych form komunikacji w sieci. W prosty i humorystyczny sposób komentują rzeczywistość, a ich treści błyskawicznie rozprzestrzeniają się w mediach społecznościowych. Pojawia się jednak pytanie – czy wykorzystywanie cudzych zdjęć, grafik czy kadrów filmowych w memach jest zgodne z prawem autorskim? W tym poradniku wyjaśniam, jak prawo traktuje memy, czy można je zakwalifikować jako cytat oraz kiedy ich tworzenie mieści się w granicach dozwolonego użytku.
Czym jest mem internetowy?
Mem internetowy to zazwyczaj fotografia, grafika albo kadr filmowy opatrzony krótkim, żartobliwym komentarzem tekstowym. Najczęściej powstaje w celach niekomercyjnych i jest publikowany w internecie tak, aby trafić do jak największej grupy odbiorców.
Charakterystyczne cechy memów:
- łatwość stworzenia i zrozumienia,
- możliwość szybkiego rozpowszechniania (udostępnianie, polubienia, linkowanie),
- tworzenie kolejnych wariantów przez różnych użytkowników, co świadczy o popularności,
- forma współczesnej satyry lub karykatury, która może bawić, ale też wywoływać kontrowersje.
Mem może być więc nie tylko prostym żartem, lecz także samodzielnym utworem o cechach twórczości.
📌 Przykład: Student z Krakowa tworzy mema, wykorzystując zdjęcie znanego polityka podczas przemówienia i dopisuje do niego ironiczny komentarz o sesji egzaminacyjnej. Inni użytkownicy zaczynają przerabiać mem, dodając własne napisy – powstaje cała seria wariantów na ten sam temat.
Czy mem jest utworem chronionym prawem autorskim?
To, czy mem podlega ochronie prawnoautorskiej, nie jest oczywiste. Wynika to z różnorodności ich form i sposobów tworzenia.
W doktrynie wyróżnia się kilka możliwości:
- mem jako utwór samodzielny – bazuje np. na pomyśle, który nie jest chroniony prawem autorskim,
- mem z zapożyczeniami – wykorzystuje cudzy utwór (np. fotografię), dodając do niej komentarz,
- mem jako utwór zależny (opracowanie) – powstaje w wyniku modyfikacji cudzej pracy, np. przerobienia zdjęcia,
- mem inspirowany innym memem – w praktyce to kontynuacja istniejącego już żartu,
- mem jako sztuka przywłaszczeniowa (appropriation art) – polega na twórczym wykorzystaniu istniejących elementów.
W praktyce ocena, czy dany mem jest utworem, zależy od stopnia jego oryginalności i wkładu twórczego. Nie każdy mem spełnia te warunki, ale wiele z nich można uznać za przejaw działalności artystycznej.
Memy a prawo cytatu
Najwięcej wątpliwości budzi kwestia, czy mem można zakwalifikować jako cytat.
Zgodnie z ustawą o prawie autorskim:
„Wolno przytaczać w utworach stanowiących samoistną całość urywki rozpowszechnionych utworów (…) w zakresie uzasadnionym celami takimi jak wyjaśnianie, polemika, analiza krytyczna, nauczanie lub prawami gatunku twórczości”
(art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych).
Problem w tym, że w przypadku wielu memów trudno mówić o „samodzielnym utworze”. Często jest to jedynie zdjęcie z krótkim komentarzem, który nie zawsze spełnia wymogi oryginalności. Co więcej, wykorzystanie cudzego obrazu musi być uzasadnione celem cytatu – a nie każdy mem da się pod to podciągnąć.
Memy a parodia, pastisz i karykatura
Zdecydowanie łatwiej jest uznać memy za formę parodii, pastiszu lub karykatury.
Prawo autorskie wprost wskazuje, że:
„Wolno korzystać z utworów w zakresie uzasadnionym prawami gatunku twórczości, w tym na potrzeby parodii, pastiszu lub karykatury”
(art. 29¹ ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych).
To oznacza, że twórca mema nie musi włączać cudzego dzieła do większej, samodzielnej całości. Wystarczy, że jego działanie mieści się w granicach satyry, żartu czy prześmiewczej interpretacji. Dlatego większość memów funkcjonuje właśnie w ramach tej formy dozwolonego użytku publicznego.
📌 Przykład: Grafik z Poznania przerobił znane zdjęcie ze znanego filmu akcji, dodając do niego żartobliwy napis o korkach w mieście. Mimo że wykorzystał cudzy kadr, jego przeróbka ma charakter parodii i mieści się w ramach dozwolonego użytku.
Podsumowanie
- Memy internetowe są współczesną formą satyry i karykatury.
- Nie każdy mem można uznać za utwór w rozumieniu prawa autorskiego, ale część z nich spełnia wymogi twórczości.
- Rzadko mieszczą się one w ramach prawa cytatu, bo trudno je uznać za samodzielne dzieła.
- Najczęściej memy korzystają z ochrony w ramach dozwolonego użytku – jako parodia, pastisz lub karykatura (art. 29¹ pr. aut.).
Podstawa prawna
- art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych – prawo cytatu.
- art. 29¹ ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych – parodia, pastisz, karykatura.
Tematy porad zawartych w poradniku
- memy internetowe a prawo autorskie,
- mem a prawo cytatu,
- mem jako parodia, pastisz lub karykatura,
- legalne wykorzystanie zdjęć i grafik w memach.