W polskim prawie autorskim wyróżniamy dwa podstawowe rodzaje licencji: licencję niewyłączną i licencję wyłączną. Różnią się one zakresem uprawnień przyznawanych licencjobiorcy oraz stopniem ograniczenia praw twórcy (licencjodawcy). W praktyce wybór rodzaju licencji ma ogromne znaczenie zarówno dla przedsiębiorców, jak i dla osób twórczych – od tego zależy m.in. kto i w jakim zakresie może korzystać z utworu, a także jakie roszczenia można dochodzić w razie naruszenia praw autorskich.
Licencja niewyłączna – elastyczność i brak ograniczeń dla twórcy
Licencja niewyłączna polega na tym, że licencjobiorca uzyskuje prawo do korzystania z utworu w określonym zakresie, ale twórca zachowuje pełne prawo do dalszego korzystania z utworu i może udzielać kolejnych licencji innym podmiotom na tych samych polach eksploatacji.
✔ Jest to najczęściej stosowany rodzaj licencji w praktyce obrotu gospodarczego.
✔ Korzystny przede wszystkim dla licencjodawcy – zachowuje on swobodę dysponowania swoim dziełem.
📌 Domniemanie ustawowe – jeżeli w umowie nie ma jasnego postanowienia o charakterze wyłącznym licencji, przyjmuje się, że została udzielona licencja niewyłączna (art. 67 ust. 2 ustawy o prawie autorskim).
Licencja niewyłączna jako umowa nieformalna
Co istotne, umowa licencji niewyłącznej nie wymaga formy pisemnej. Może być zawarta:
- ustnie,
- w sposób dorozumiany (np. poprzez przystąpienie do korzystania z utworu).
Podstawę prawną daje tu art. 60 kodeksu cywilnego, zgodnie z którym oświadczenie woli może być wyrażone w dowolny sposób dostatecznie ujawniający wolę stron.
Licencje open source, open content i creative commons
Szczególnym rodzajem licencji niewyłącznych są licencje:
- open source – dotyczą programów komputerowych, umożliwiają dostęp do kodu źródłowego, wprowadzanie zmian i dalsze rozpowszechnianie programu,
- open content – obejmują wszystkie utwory (nie tylko programy), oparte na zestawie warunków określających sposób korzystania z dzieła,
- Creative Commons (CC) – umożliwiają bezpłatne korzystanie z dzieł z zachowaniem określonych ograniczeń, np.:
- tylko w celach niekomercyjnych,
- obowiązek udostępnienia utworu zależnego na tych samych warunkach (tzw. share alike),
- zakaz tworzenia utworów zależnych.
👉 Creative Commons to więc przeniesienie idei open source na inne utwory niż programy komputerowe (np. fotografie, teksty, filmy).
Przykład – licencja niewyłączna
Pani Marta, fotograf z Gdańska, udzieliła firmie reklamowej z Warszawy licencji na wykorzystanie jej zdjęcia w kampanii internetowej. Zawarła zwykłą umowę mailową, bez żadnych zapisów o wyłączności. Oznacza to, że w tym samym czasie może udzielić identycznej licencji innej agencji reklamowej. Obie firmy mogą korzystać ze zdjęcia równolegle, a Marta zachowuje pełne prawo do publikowania fotografii np. na swojej stronie internetowej.
Licencja wyłączna – pełnia praw dla jednego licencjobiorcy
Licencja wyłączna oznacza, że licencjodawca zobowiązuje się, iż nie udzieli licencji innym osobom na danym polu eksploatacji. W praktyce licencjobiorca zyskuje więc prawo wyłącznego korzystania z utworu w określony sposób.
⚠️ W zależności od treści umowy, licencjodawca może być także zobowiązany do nieskorzystania samemu z utworuna danym polu eksploatacji.
Forma licencji wyłącznej
Umowa o licencji wyłącznej musi być zawarta w formie pisemnej pod rygorem nieważności. Dotyczy to zarówno samej umowy, jak i wszelkich dodatkowych ustaleń stron.
Zakres terytorialny licencji wyłącznej
Prawo autorskie nie wskazuje wprost, czy licencja wyłączna ma obowiązywać w całym kraju, czy może obejmować tylko wybrane regiony. Jednak zgodnie z art. 66 ust. 1 pr. aut. licencja powinna obejmować całe terytorium państwa, chyba że strony wprost ustalą inaczej.
Uprawnienia licencjobiorcy wyłącznego
Zgodnie z art. 67 ust. 4 ustawy o prawie autorskim, licencjobiorca wyłączny może dochodzić roszczeń z tytułu naruszenia autorskich praw majątkowych przez osoby trzecie – ale tylko:
- w zakresie pól eksploatacji objętych umową,
- w okresie trwania licencji.
Licencjobiorca działa we własnym imieniu, a świadczenia wynikające z naruszenia przysługują mu osobiście (chyba że w umowie postanowiono inaczej). W praktyce warto wprowadzić do umowy obowiązek informowania licencjodawcy o wszczętych postępowaniach, aby uniknąć konfliktów.
Przykład – licencja wyłączna
Pan Tomasz, grafik komputerowy, sprzedał agencji marketingowej z Poznania wyłączną licencję na korzystanie z zaprojektowanego przez siebie logo. Umowa została podpisana na piśmie i obejmuje całe terytorium Polski. Oznacza to, że Tomasz nie może już sam korzystać z tego logo ani udzielać kolejnych licencji innym firmom. Jeżeli inna agencja zacznie nielegalnie wykorzystywać ten znak, agencja z Poznania może sama wytoczyć powództwo przeciwko naruszycielowi.
Licencja niewyłączna a wyłączna – porównanie
| Kryterium | Licencja niewyłączna | Licencja wyłączna |
|---|---|---|
| Forma | Dowolna (ustna, dorozumiana, pisemna) | Obowiązkowo pisemna |
| Prawo licencjodawcy do korzystania z utworu | Zachowane | Może być wyłączone umową |
| Możliwość udzielania dalszych licencji | Tak | Nie |
| Najczęstsze zastosowanie | Obrót gospodarczy, umowy codzienne, open source/CC | Projekty strategiczne, logo, marka, ważne oprogramowanie |
| Roszczenia wobec naruszycieli | Licencjobiorca nie ma prawa do samodzielnego dochodzenia roszczeń | Licencjobiorca wyłączny może dochodzić roszczeń w swoim imieniu |
Podstawa prawna
- art. 60 – Kodeks cywilny
- art. 66 ust. 1 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 67 ust. 2 i ust. 4 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 79 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
Tematy porad zawarte w artykule
- różnice między licencją niewyłączną a wyłączną,
- licencja wyłączna – prawa i obowiązki licencjobiorcy,
- licencja niewyłączna a licencje Creative Commons,
- formy zawarcia umowy licencyjnej.