Ustalanie wysokości szkody ubezpieczeniowej to jeden z kluczowych momentów w relacji pomiędzy ubezpieczonym a ubezpieczycielem. Od przyjętej metody zależy ostateczna wysokość odszkodowania, a więc również to, czy w pełni zrekompensuje ono poniesiony uszczerbek. Mimo że problem ten jest istotny, prawo ubezpieczeniowe nie wprowadza odrębnej, szczegółowej zasady ustalania szkody ubezpieczeniowej. Oznacza to, że w praktyce stosuje się metody znane z ogólnego prawa odszkodowawczego, ale z uwzględnieniem specyfiki ubezpieczeń.
Szkoda w prawie ubezpieczeniowym a szkoda w prawie odszkodowawczym
Ponieważ ustawodawca nie zdefiniował osobno szkody ubezpieczeniowej, przyjmuje się, że jest ona tożsama ze szkodą rozumianą w ogólnym prawie odszkodowawczym. Różnica dotyczy głównie zakresu odpowiedzialności – w ubezpieczeniu odszkodowanie przysługuje wyłącznie w granicach interesu ubezpieczeniowego, wskazanego w umowie.
📌 Co to jest interes ubezpieczeniowy?
To określony w umowie przedmiot lub dobro, którego wartość jest chroniona przez ubezpieczenie. Może nim być np. budynek, samochód, maszyny produkcyjne, ale także prawo do korzystania z określonej rzeczy (np. w leasingu).
Oznacza to, że szkoda ubezpieczeniowa jest ograniczona do tego interesu, a nie obejmuje wszystkich strat w majątku poszkodowanego. Co więcej, istotna jest szkoda poniesiona (realna utrata wartości), a nie szkoda wyrządzona (potencjalne lub pośrednie straty).
Metody ustalania szkody w prawie odszkodowawczym
W doktrynie i praktyce funkcjonują dwie główne metody:
1. Metoda dyferencyjna (różnicowa)
- Polega na obliczeniu różnicy pomiędzy stanem majątku po zdarzeniu szkodzącym a stanem, który istniałby, gdyby do zdarzenia nie doszło.
- W tej metodzie przedmiotem porównania jest całość majątku poszkodowanego.
2. Metoda obiektywna (realna)
- Również opiera się na porównaniu dwóch stanów, ale uwzględnia wyłącznie bezpośrednie skutki zdarzeniadotyczące określonego przedmiotu lub dobra.
- Ma węższy zakres niż metoda dyferencyjna – skupia się na konkretnym składniku majątku.
💡 Uwaga: W piśmiennictwie brak jest pełnej zgody co do tego, która z metod jest właściwa dla ubezpieczeń i jaki miernik wartości powinien być stosowany.
Stanowiska przedstawicieli doktryny
- A. Cudna-Wagner
Uważa, że w ubezpieczeniu mienia nie ma miejsca na pełne wyrównanie uszczerbku w całym majątku. Dlatego nie powinna być stosowana metoda dyferencyjna. W zamian postuluje tzw. konkretne ujęcie szkody – czyli ustalanie jej poprzez naruszenie określonego interesu majątkowego. Jej stanowisko wspiera teoria lokalizacji szkody. - K. Malinowska
Podobnie twierdzi, że metoda dyferencyjna nie ma zastosowania w ubezpieczeniu mienia, bo nie dotyczy ono całości majątku. W tym przypadku stosuje się zasadę lokalizacji szkody – odszkodowanie pokrywa jedynie uszczerbek odnoszący się do konkretnego składnika majątku. - M. Kaliński
Wskazuje, że w ubezpieczeniu mienia właściwa jest metoda obiektywna, ale w pewnych przypadkach dopuszczalne jest stosowanie wartości subiektywnej (pretium singulare), typowej dla metody dyferencyjnej. Wynika to z faktu, że w ubezpieczeniu mienia porównuje się stany ubezpieczonego mienia, a nie całego majątku poszkodowanego.
Stanowisko B. Kucharskiego – elastyczność przy ustalaniu szkody
B. Kucharski podsumowuje wcześniejsze spory, wskazując, że całkowite odrzucanie wartości subiektywnej (pretium singulare) w ubezpieczeniach jest błędem. W jego ocenie kluczowa jest treść umowy ubezpieczenia.
Jeżeli w polisie brak jest szczególnych zastrzeżeń, odszkodowanie powinno obejmować wartość szczególnej użyteczności dla ubezpieczonego, a nie tylko wartość rynkową.
📌 Przykład – kolekcja znaczków pocztowych
Pani Anna posiadała kolekcję 200 znaczków o łącznej wartości 50 000 zł, ubezpieczoną jako całość. W wyniku zalania mieszkania zniszczeniu uległ jeden znaczek, którego cena rynkowa to 200 zł. Jednak utrata tego znaczka obniżyła wartość całej kolekcji o 8 000 zł, bo przestała ona stanowić kompletny zbiór.
- Jeśli umowa ubezpieczenia nie ogranicza zakresu odszkodowania, to rekompensata powinna obejmować całą utratę wartości kolekcji (8 000 zł).
- Gdyby jednak ubezpieczony był tylko pojedynczy znaczek, zastosowanie znalazłaby zasada lokalizacji szkody – odszkodowanie ograniczyłoby się do wartości 200 zł.
B. Kucharski podkreśla, że w ubezpieczeniach bardziej właściwe jest konkretne ujęcie szkody – rozumiane jako naruszenie interesu majątkowego będącego przedmiotem ubezpieczenia. Nie oznacza to jednak, że teoria różnicy (metoda dyferencyjna) jest całkowicie wyłączona – można ją stosować w odniesieniu do ubezpieczonego interesu, a nie całego majątku poszkodowanego.
Wnioski ogólne – identyczność pojęcia szkody
Podsumowując rozważania doktryny:
- Pojęcie szkody w ogólnym prawie odszkodowawczym i w prawie ubezpieczeniowym jest tożsame.
- Sporne pozostaje, która metoda ustalania szkody jest najwłaściwsza w ubezpieczeniach.
- Najrozsądniejsze wydaje się stanowisko B. Kucharskiego – przyjęcie tożsamości metod i mierników wartości z ogólnego prawa odszkodowawczego, z uwzględnieniem ograniczenia zakresu szkody do interesu ubezpieczeniowego.
Stanowisko Sądu Najwyższego
Sąd Najwyższy w jednym z orzeczeń potwierdził, że:
„Nie ma różnic pojęciowych pomiędzy szkodą w rozumieniu prawa ubezpieczeniowego a ogólnymi przepisami prawa zobowiązaniowego (…). Ze względu jednak na to, że w prawie ubezpieczeniowym mamy do czynienia z przejęciem przez zakład ubezpieczeń ciężaru wyrównania ściśle określonej szkody na zasadach wskazanych w warunkach ubezpieczenia, (…) zachodzą pewne rozbieżności, w szczególności wtedy, gdy chodzi o zakres szkody podlegającej naprawie.”
W praktyce oznacza to, że:
- Metody ustalania szkody można zaczerpnąć z ogólnego prawa odszkodowawczego.
- Kluczowe znaczenie ma umowa ubezpieczenia, która określa, jakie rodzaje szkód są objęte ochroną i w jakich granicach.
Kluczowe wnioski i praktyczne wskazówki dla przedsiębiorców
✔ Znaj swoje interesy ubezpieczeniowe – już na etapie podpisywania polisy dokładnie określ, jaki przedmiot lub dobro ma być chronione.
✔ Nie zakładaj, że ubezpieczyciel pokryje całość strat – odszkodowanie obejmuje tylko szkody mieszczące się w zakresie interesu ubezpieczeniowego.
✔ Znaj metody ustalania szkody – w praktyce stosuje się metodę obiektywną lub dyferencyjną, z modyfikacjami wynikającymi z umowy.
✔ Zadbaj o dowody – dokumenty zakupu, wyceny rzeczoznawców, zdjęcia, opinie techniczne mogą przesądzić o wysokości odszkodowania.
✔ Analizuj warunki ubezpieczenia – zapisy dotyczące wyłączeń, limitów i wartości przedmiotu ubezpieczenia mogą znacząco ograniczyć Twoje roszczenia.
✔ Powołuj się na orzecznictwo – wyroki SN potwierdzają tożsamość pojęcia szkody w prawie ubezpieczeniowym i odszkodowawczym, co może być przydatne w sporze.
Podstawa prawna
- art. 361 § 2 – Kodeks cywilny (zakres obowiązku naprawienia szkody)
- art. 824¹ ust. 1 – Kodeks cywilny (zasady wypłaty odszkodowania z ubezpieczenia majątkowego)
- art. 805 § 1 – Kodeks cywilny (istota umowy ubezpieczenia)
Tematy porad zawartych w poradniku
- ustalanie szkody ubezpieczeniowej
- metody obliczania odszkodowania
- interes ubezpieczeniowy a odszkodowanie
Przydatne linki
- https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU19640160093/U/D19640093Lj.pdf – Kodeks cywilny
- https://www.knf.gov.pl/ – Komisja Nadzoru Finansowego
- https://uokik.gov.pl/ – Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów
- https://www.rf.gov.pl/ – Rzecznik Finansowy