„Inne zobowiązania powstałe z czynności syndyka” to pojęcie, które w praktyce postępowań upadłościowych rodzi wiele wątpliwości. Ustawodawca odnosi je do wszelkich zobowiązań powstałych po ogłoszeniu upadłości, które wynikają z działań lub zaniechań syndyka – i to nie tylko z czynności prawnych w rozumieniu prawa cywilnego, ale również z działań faktycznych czy procesowych.
Nie można jednak utożsamiać tych zobowiązań z kosztami postępowania upadłościowego – te ostatnie dotyczą bowiem wydatków bezpośrednio związanych z zabezpieczeniem, zarządem i likwidacją masy upadłości (art. 230 ust. 1 p.u.). Natomiast inne zobowiązania syndyka (art. 230 ust. 2 p.u.) obejmują wydatki powstałe w wyniku jego działań poza tym zakresem.
Koszty przegranych procesów syndyka
Jednym z najbardziej problematycznych obszarów są koszty przegranych procesów sądowych.
Jak było dawniej?
W okresie obowiązywania prawa upadłościowego i naprawczego (p.u.n.), syndyk miał możliwość odmowy wstąpienia do procesu (art. 65 p.u.n.). Jeśli korzystał z tego uprawnienia, przegrane koszty nie obciążały masy upadłości. Obecnie – po uchyleniu tego przepisu – syndyk musi wstąpić do procesu, nawet jeśli nie widzi szans na wygraną.
Jak jest dziś?
Zasadniczo, koszty procesu zasądzone po ogłoszeniu upadłości uznaje się za koszty masy upadłości. Jednak ich kwalifikacja zależy od celu udziału syndyka w procesie:
- jeśli proces służy zabezpieczeniu lub powiększeniu masy upadłości (np. pozew o bezskuteczność czynności dłużnika, pozew o zapłatę należności) – koszty stanowią koszty postępowania upadłościowego (art. 230 ust. 1 p.u.);
- jeśli proces dotyczy sporów niezwiązanych z likwidacją masy (np. spór wytoczony syndykowi na podstawie art. 145 p.u.) – koszty należy traktować jako inne zobowiązania masy upadłości (art. 230 ust. 2 p.u.).
Przykład
Spółka Alfa ogłasza upadłość w maju 2023 r. Syndyk wstępuje do procesu wszczętego wcześniej przez upadłego przeciwko kontrahentowi o zapłatę 100 000 zł. Okazuje się jednak, że roszczenie było bezzasadne i syndyk cofa pozew. Sąd obciąża masę upadłości kosztami procesu w wysokości 12 000 zł. – są to inne zobowiązania masy upadłości, ponieważ sprawa nie służyła powiększeniu masy.
Koszty niezależne od decyzji syndyka
Wątpliwości rodzą zwłaszcza procesy, które toczą się niezależnie od inicjatywy syndyka, m.in.:
- Proces wszczęty przez upadłego przed ogłoszeniem upadłości – syndyk musi do niego wstąpić, nawet jeśli roszczenie jest bezzasadne.
- Proces wszczęty przeciwko syndykowi po wyczerpaniu trybu przewidzianego w Prawie upadłościowym (art. 145 ust. 1 p.u.).
- Proces dotyczący wierzytelności już uznanej na liście wierzytelności – po jego podjęciu sąd zwykle go umarza.
W takich przypadkach sądy zasądzają koszty procesu, które trudno jednoznacznie sklasyfikować.
Charakter prawny kosztów procesu
Sąd Najwyższy w uchwale z 1995 r. (III CZP 8/95) podkreślił, że:
- orzeczenie sądu o kosztach procesu ma charakter konstytutywny,
- roszczenie o zwrot kosztów nie ma charakteru akcesoryjnego względem głównego roszczenia – stanowi samodzielne świadczenie pieniężne.
W praktyce oznacza to, że koszty procesu po ogłoszeniu upadłości zawsze obciążają masę upadłości, niezależnie od tego, w jakim charakterze syndyk występuje w postępowaniu (powoda, pozwanego, uczestnika).
Problemy konstytucyjne i aksjologiczne
Obecny stan prawny budzi zastrzeżenia z punktu widzenia:
- zasady optymalizacji postępowania upadłościowego (art. 2 ust. 1 p.u.),
- zasady równości wobec prawa (art. 32 Konstytucji RP).
Sytuacja wierzycieli jest bowiem zróżnicowana wyłącznie przez przypadkowe kryterium – moment uprawomocnienia się orzeczenia.
- Wierzyciel, którego koszty zasądzono dzień przed ogłoszeniem upadłości, musi zgłosić je na listę wierzytelności.
- Wierzyciel, którego koszty zasądzono dzień po ogłoszeniu, może dochodzić ich jako zobowiązań masy – z dużą szansą pełnego zaspokojenia.
Takie różnicowanie nie znajduje mocnego uzasadnienia.
Planowane zmiany w przepisach
Projekt nowelizacji prawa upadłościowego przewiduje, że:
- druga strona postępowania przeciwko syndykowi (art. 145 ust. 1 p.u.) będzie mogła zgłosić koszty procesu na listę wierzytelności,
- koszty będą zaspokajane w tej samej kategorii, co roszczenie główne (np. jeżeli proces dotyczy należności handlowych – w kategorii drugiej, jeżeli odsetek – w kategorii trzeciej).
Celem jest wyrównanie sytuacji wierzycieli i likwidacja nieuzasadnionego uprzywilejowania części z nich.
Podstawa prawna
- art. 2 ust. 1 – Prawo upadłościowe
- art. 32 – Konstytucja RP
- art. 92 ust. 1 – Prawo upadłościowe
- art. 144 ust. 1 – Prawo upadłościowe
- art. 145 ust. 1 – Prawo upadłościowe
- art. 174 § 3 – Kodeks postępowania cywilnego
- art. 180 § 1 pkt 5 lit. b – Kodeks postępowania cywilnego
- art. 203 § 2 – Kodeks postępowania cywilnego
- art. 230 ust. 1 i 2 – Prawo upadłościowe
- art. 342 – Prawo upadłościowe
- art. 491² ust. 1 – Prawo upadłościowe
- art. 109 § 1 – Kodeks postępowania cywilnego
Tematy porad zawartych w poradniku
- inne zobowiązania syndyka w postępowaniu upadłościowym
- koszty przegranych procesów a masa upadłości
- kwalifikacja kosztów postępowań sądowych syndyka