Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych przewiduje wiele wyjątków, które umożliwiają korzystanie z cudzych utworów bez konieczności uzyskiwania zgody twórcy. Część z nich ma charakter powszechny (np. prawo cytatu), inne zaś są wyspecjalizowane i dotyczą konkretnych sytuacji. Do tej drugiej grupy należą tzw. inne formy dozwolonego użytku publicznego.
Ich celem jest znalezienie równowagi między interesami twórców a potrzebami społecznymi i gospodarczymi. Obejmują one m.in.: tymczasowe zwielokrotnianie utworu, prawo panoramy, korzystanie z utworów w celach edukacyjnych czy dla dobra osób niepełnosprawnych.
Tymczasowe zwielokrotnianie utworu
Podstawą prawną jest art. 231 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych:
„Nie wymaga zezwolenia twórcy tymczasowe zwielokrotnienie, o charakterze przejściowym lub incydentalnym, niemające samodzielnego znaczenia gospodarczego, a stanowiące integralną i niezbędną część procesu technologicznego, którego celem jest wyłącznie umożliwienie: 1) przekazu utworu w systemie teleinformatycznym pomiędzy osobami trzecimi przez pośrednika lub 2) zgodnego z prawem korzystania z utworu”.
Przepis został wprowadzony w ramach implementacji art. 5 ust. 1 dyrektywy o prawie autorskim w społeczeństwie informacyjnym.
Cel regulacji
- ułatwienie rozwoju nowych technologii,
- zapewnienie równowagi między twórcami a użytkownikami utworów,
- ochrona interesów osób, które korzystają z materiałów w sieci w sposób zgodny z prawem.
Orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości UE
- Wyrok TSUE z 4.10.2011 r. (sprawy połączone C-403/08 i C-429/08) – tymczasowe kopie w dekoderze satelitarnym i na ekranie telewizora, umożliwiające odbiór programów, mieszczą się w ramach wyjątku.
- Wyrok TSUE z 5.06.2014 r. (C-360/13) – kopie tworzone podczas przeglądania stron internetowych w pamięci komputera (na ekranie i w cache) są zgodne z art. 5 ust. 1 dyrektywy.
Charakter prawny
- zwielokrotnienie musi być tymczasowe i przejściowe albo tymczasowe i incydentalne,
- korzystanie jest nieodpłatne,
- dotyczy wszystkich użytkowników sieci informatycznych,
- obejmuje zarówno utwory, jak i przedmioty praw pokrewnych,
- wyjątek: programy komputerowe (art. 77 pr. aut.) i – w świetle prawa UE – bazy danych.
Dwie formy zwielokrotniania
- Browsing – automatyczne powstawanie kopii przy przeglądaniu materiałów online.
- Caching – krótkotrwałe zapisywanie plików w pamięci podręcznej (cache), przyspieszające ponowny dostęp.
Przykłady działań w granicach art. 231 pr. aut.
- zapis utworu w pamięci RAM podczas odtwarzania płyty CD,
- kopie powstające podczas przeglądania stron internetowych,
- cache serwerów proxy i routerów internetowych.
⚠️ Warunek: zwielokrotnienie nie może mieć samodzielnego znaczenia gospodarczego i musi być niezbędną częścią procesu technologicznego.
Utwory podczas ceremonii religijnych i uroczystości publicznych
Zgodnie z art. 31 ust. 1 pr. aut.:
„Wolno korzystać z utworów podczas ceremonii religijnych oraz oficjalnych uroczystości organizowanych przez władze publiczne, jeżeli nie łączy się z tym osiąganie pośrednio lub bezpośrednio korzyści majątkowej”.
Dodatkowo art. 31 ust. 2 pr. aut. stanowi:
„Wolno nieodpłatnie publicznie wykonywać lub odtwarzać przy pomocy urządzeń lub nośników znajdujących się w tym samym miejscu co publiczność rozpowszechnione utwory podczas imprez szkolnych oraz akademickich, jeżeli nie łączy się z tym osiąganie pośrednio lub bezpośrednio korzyści majątkowej i artyści wykonawcy oraz osoby odtwarzające utwory nie otrzymują wynagrodzenia”.
Warunki skorzystania z wyjątku
- wydarzenie musi być ceremonią religijną, uroczystością publiczną, imprezą szkolną lub akademicką,
- brak związku z korzyściami majątkowymi,
- artyści nie otrzymują wynagrodzenia.
✖ Wyłączone są imprezy reklamowe, promocyjne i wyborcze, nawet jeśli organizuje je organ publiczny.
Przykład
Urząd miasta organizuje uroczystość z okazji nadania honorowego obywatelstwa. Podczas wydarzenia chór wykonuje znane utwory muzyczne. Występ jest nieodpłatny – korzystanie z utworów jest zgodne z art. 31 pr. aut.
Dozwolony użytek utworów plastycznych
Publiczne wystawianie
Art. 32 ust. 1 pr. aut.:
„Właściciel egzemplarza utworu plastycznego może go wystawiać publicznie, jeżeli nie łączy się z tym osiąganie korzyści majątkowych”.
- dotyczy tylko właściciela egzemplarza,
- obejmuje dzieła sztuki plastycznej (nie fotograficzne czy przemysłowe, choć w doktrynie wskazuje się możliwość analogicznego stosowania),
- warunek: brak korzyści majątkowych.
💡 Wątpliwości pojawiają się przy biletach wstępu – jeśli cena pokrywa jedynie koszty organizacyjne (transport, ubezpieczenie), nie zawsze uznaje się to za osiąganie zysku.
Ochrona interesów twórcy
W orzecznictwie podkreślono, że publiczne wystawienie utworu nie może naruszać normalnego korzystania ani słusznych interesów twórcy (wyrok SA w Warszawie z 19.01.2007 r., I ACa 882/06).
Korzystanie w budownictwie
Art. 335 pr. aut.:
„Wolno korzystać z utworu w postaci obiektu budowlanego, jego rysunku, planu lub innego ustalenia, w celu odbudowy lub remontu obiektu budowlanego”.
Dotyczy to m.in. dokumentacji papierowej, cyfrowej, makiet czy projektów. Jednak – zgodnie z wyrokiem SA w Gdańsku z 10.02.2009 r. (III APo 8/08) – korzystanie nie może naruszać autorskich praw osobistych twórcy, np. prawa do integralności utworu.
Prawo panoramy i rozpowszechnianie utworów w encyklopediach i atlasach
Zgodnie z art. 33 pkt 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych:
„Wolno rozpowszechniać utwory wystawione na stałe na ogólnie dostępnych drogach, ulicach, placach lub w ogrodach, jednakże nie do tego samego użytku”.
Prawo panoramy
To jeden z najbardziej znanych wyjątków w prawie autorskim. Pozwala na fotografowanie i rozpowszechnianie dzieł (np. rzeźb, pomników, budynków) znajdujących się w przestrzeni publicznej.
Warunki:
- utwór musi być wystawiony na stałe,
- w miejscu publicznie dostępnym, nawet jeśli wejście wiąże się z opłatą,
- zdjęcie musi być wykonane z miejsca ogólnie dostępnego,
- utwór nie może być wykorzystany „do tego samego użytku”, czyli np. nie wolno wystawić zdjęcia jako kopii dzieła w galerii sztuki.
Rozpowszechnianie w ramach prawa panoramy może mieć charakter zarobkowy – nie ma obowiązku nieodpłatności.
Przykład
Turysta fotografuje mural w centrum Krakowa i sprzedaje zdjęcia w formie pocztówek. Jest to zgodne z art. 33 pkt 1 pr. aut., bo mural znajduje się w przestrzeni publicznej, a jego rozpowszechnianie nie ma charakteru wystawienia artystycznego.
Rozpowszechnianie w encyklopediach i atlasach
Art. 33 pkt 3 pr. aut.:
„W encyklopediach i atlasach wolno rozpowszechniać opublikowane utwory plastyczne i fotograficzne, o ile nawiązanie porozumienia z twórcą celem uzyskania jego zezwolenia napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody. Twórcy przysługuje wówczas prawo do wynagrodzenia”.
✔ Kluczowe elementy:
- utwór musi być już opublikowany,
- warunkiem jest niemożność nawiązania kontaktu z autorem,
- twórca zachowuje prawo do wynagrodzenia.
Korzystanie z utworów dla dobra osób niepełnosprawnych
Art. 331 pr. aut. stanowi:
„Wolno korzystać z już rozpowszechnionych utworów dla dobra osób niepełnosprawnych, jeżeli to korzystanie odnosi się bezpośrednio do ich upośledzenia, nie ma zarobkowego charakteru i jest podejmowane w rozmiarze wynikającym z natury upośledzenia”.
Cel przepisu
Regulacja ta ma charakter wyrównawczy – umożliwia dostęp do kultury i wiedzy osobom, które w innym przypadku byłyby wykluczone.
Zakres zastosowania
- dotyczy wszystkich kategorii utworów (z wyjątkiem programów komputerowych),
- obejmuje opracowywanie, utrwalanie, zwielokrotnianie i rozpowszechnianie.
Przykłady
- wydawanie książek w alfabecie Braille’a,
- przygotowywanie audiobooków dla osób niewidomych,
- konwersja materiałów edukacyjnych na wersje dostępne dla osób z niepełnosprawnością intelektualną.
⚠️ W przypadku audiobooków istnieje ryzyko nadużycia – mogą one być wykorzystywane także przez osoby pełnosprawne, co mogłoby naruszać interesy twórcy.
Korzystanie z utworów dla celów bezpieczeństwa publicznego i na potrzeby postępowań
Zgodnie z art. 332 pr. aut.:
„Wolno korzystać z utworów dla celów bezpieczeństwa publicznego lub na potrzeby postępowań administracyjnych, sądowych lub prawodawczych oraz sprawozdań z tych postępowań”.
Zakres zastosowania
- korzystanie z utworów jako dowodów w procesie,
- sporządzanie kopii dokumentów i projektów budowlanych w toku postępowania,
- publikacja fragmentów w sprawozdaniach parlamentarnych lub prasowych.
✔ Przepis obejmuje zarówno utwory opublikowane, jak i niepublikowane.
✔ Nie ma ograniczeń ilościowych – można wykorzystać nawet cały utwór.
Orzecznictwo
- WSA w Gdańsku, wyrok z 11.09.2019 r., II SA/Gd 257/19 – przepisy prawa autorskiego nie ograniczają prawa strony do dostępu do akt administracyjnych.
- WSA w Warszawie, wyrok z 4.12.2012 r., VII SA/Wa 1822/12 – dopuszczalne jest sporządzenie kopii projektu budowlanego w postępowaniu administracyjnym.
Korzystanie z utworów w celu reklamy wystawy lub publicznej sprzedaży
Podstawą prawną jest art. 333 ust. 1 pr. aut.:
„Wolno korzystać z utworów w celu reklamy publicznie dostępnej wystawy lub publicznej sprzedaży utworów, w zakresie uzasadnionym promocją tej wystawy lub sprzedaży, z wyłączeniem innego handlowego wykorzystania”.
Art. 333 ust. 2 pr. aut. dodaje:
„Korzystanie obejmuje w szczególności zamieszczanie utworów w ogłoszeniach, katalogach i innych materiałach rozpowszechnianych dla promocji wystawy lub sprzedaży, jak również wystawianie lub inne udostępnianie egzemplarzy utworów dla tych celów”.
Przykłady zastosowania
- katalog aukcyjny zawierający zdjęcia obrazów,
- plakat promujący wystawę rzeźb,
- strona internetowa muzeum zapowiadająca wystawę czasową.
⚠️ Przepis ten nie uprawnia do wystawienia samego dzieła – to możliwe tylko w ramach art. 32 ust. 1 pr. aut. lub na podstawie umowy z autorem.
Korzystanie z utworów w związku z prezentacją lub naprawą sprzętu
Zgodnie z art. 334 pr. aut.:
„Wolno korzystać z utworów w związku z prezentacją lub naprawą sprzętu”.
Dotyczy to sytuacji technicznych, w których odtworzenie utworu jest niezbędne do sprawdzenia działania urządzenia.
Przykłady
- odtwarzanie piosenki w sklepie ze sprzętem audio w celu prezentacji jakości dźwięku,
- sprawdzanie działania odtwarzacza DVD podczas serwisu,
- emisja programu telewizyjnego w serwisie RTV w trakcie naprawy odbiornika.
Podstawa prawna
- art. 231 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych – tymczasowe zwielokrotnianie utworu
- art. 31 ust. 1–2 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych – korzystanie z utworów podczas ceremonii religijnych, uroczystości publicznych, imprez szkolnych i akademickich
- art. 32 ust. 1 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych – publiczne wystawianie utworów plastycznych
- art. 335 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych – korzystanie z utworów budowlanych w celu odbudowy lub remontu
- art. 33 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych – prawo panoramy i rozpowszechnianie utworów w encyklopediach i atlasach
- art. 331 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych – korzystanie z utworów dla dobra osób niepełnosprawnych
- art. 332 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych – korzystanie z utworów dla bezpieczeństwa publicznego i postępowań
- art. 333 ust. 1–2 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych – korzystanie z utworów w celu reklamy wystawy lub sprzedaży
- art. 334 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych – korzystanie z utworów w związku z prezentacją lub naprawą sprzętu
- art. 77 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych – wyłączenie wyjątków w odniesieniu do programów komputerowych
Tematy porad zawartych w poradniku
- inne formy dozwolonego użytku publicznego w prawie autorskim
- prawo panoramy a ochrona praw autorskich
- korzystanie z utworów podczas ceremonii i uroczystości publicznych
- dozwolony użytek dla dobra osób niepełnosprawnych
- korzystanie z utworów w reklamie wystawy i podczas naprawy sprzętu