Polskie prawo autorskie przewiduje szczególne mechanizmy ochrony interesów twórców – droit de suite (prawo do odsprzedaży) oraz opłaty renumeracyjne (w tym reprograficzne). Oba rozwiązania mają charakter wynagrodzeń ustawowych, które należą się twórcom i ich spadkobiercom niezależnie od zawartej umowy. W tym poradniku wyjaśniam, jak działają te instytucje, jakie obowiązki nakładają na sprzedawców, importerów i producentów oraz w jaki sposób ustalana jest wysokość wynagrodzeń.
Czym jest droit de suite?
Droit de suite to „prawo autora, a po jego śmierci spadkobierców, do otrzymywania pewnego procentu ceny sprzedażnej dzieła sztuk plastycznych, a czasem także rękopisów, w przypadku kiedy ta sprzedaż ma charakter zawodowy”.
Oznacza to, że twórca obrazu, rzeźby, fotografii lub rękopisu – a po jego śmierci spadkobiercy – mają niezbywalne, choć dziedziczne prawo do dodatkowego wynagrodzenia z każdej zawodowej odsprzedaży oryginalnego egzemplarza dzieła.
Prawo to zostało uznane w orzecznictwie jako odrębne uprawnienie majątkowe:
- „ustanawia ono niezbywalne (ale dziedziczne), uprawnienie do partycypowania w określonym procencie przez twórcę i jego spadkobierców w dochodach związanych z zawodową odsprzedażą (a więc z wyłączeniem bezpośrednich «transakcji osobistych») przede wszystkim oryginałów utworów plastycznych i fotograficznych, a także rękopisów utworów literackich i muzycznych” (wyrok SA w Warszawie z 27.06.2019 r., V ACa 473/18, LEX nr 2704202).
Jak rozumieć „odsprzedaż” i „zawodową odsprzedaż”?
Zgodnie z ustawą o prawie autorskim i prawach pokrewnych:
- „odsprzedażą jest każda sprzedaż następująca po pierwszym rozporządzeniu egzemplarzem przez twórcę” (art. 192 ust. 1 pr. aut.),
- „zawodową odsprzedażą są wszystkie czynności o charakterze odsprzedaży dokonywane, w ramach prowadzonej działalności, przez sprzedawców, kupujących, pośredników oraz inne podmioty zawodowo zajmujące się handlem dziełami sztuki lub rękopisami utworów literackich i muzycznych” (art. 192 ust. 2 pr. aut.).
Innymi słowy, droit de suite dotyczy każdej kolejnej sprzedaży dzieła po jego pierwszym zbyciu przez autora – o ile transakcja odbywa się w ramach profesjonalnego obrotu sztuką (np. w galerii, domu aukcyjnym, muzeum prowadzącym działalność handlową).
📄 Przykład praktyczny:
Pani Anna, rzeźbiarka z Krakowa, sprzedała swoje dzieło kolekcjonerowi za 15 000 zł. Po pięciu latach kolekcjoner sprzedał rzeźbę w warszawskim domu aukcyjnym za 120 000 zł. Zgodnie z prawem, artystka ma prawo do wynagrodzenia z tytułu droit de suite od ceny tej odsprzedaży, mimo że wcześniej sprzedała dzieło prywatnie.
Wysokość wynagrodzenia z tytułu droit de suite
Wynagrodzenie przysługujące twórcy i jego spadkobiercom jest ustalane w sposób progresywny – w zależności od wartości sprzedaży:
- 5% części ceny sprzedaży – do równowartości 50 000 euro,
- 3% części ceny sprzedaży – od 50 000,01 do 200 000 euro,
- 1% części ceny sprzedaży – od 200 000,01 do 350 000 euro,
- 0,5% części ceny sprzedaży – od 350 000,01 do 500 000 euro,
- 0,25% części ceny sprzedaży – powyżej 500 000 euro.
👉 Łączna kwota wynagrodzenia nie może przekroczyć 12 500 euro (art. 19 ust. 1 pr. aut.).
Dodatkowo, w przypadku rękopisów utworów literackich i muzycznych, ustawodawca przewidział jednolitą stawkę 5% ceny sprzedaży (art. 191 pr. aut.).
⚠️ Wynagrodzenie nie przysługuje, jeśli cena sprzedaży była niższa niż równowartość 100 euro (art. 19 ust. 2 pr. aut.).
📄 Przykład wyliczeniowy:
Jeśli obraz został sprzedany za 300 000 euro:
- od pierwszych 50 000 euro – 5% = 2 500 euro,
- od kolejnych 150 000 euro – 3% = 4 500 euro,
- od kolejnych 100 000 euro – 1% = 1 000 euro.
Łącznie twórca otrzyma 8 000 euro.
Oryginalny egzemplarz – co to znaczy?
Prawo wprowadza definicję legalną:
„oryginalne egzemplarze utworu to egzemplarze wykonane osobiście przez twórcę oraz kopie uznane za oryginalne egzemplarze utworu, jeżeli zostały wykonane osobiście, w ograniczonej ilości, przez twórcę lub pod jego nadzorem, ponumerowane, podpisane lub w inny sposób przez niego oznaczone” (art. 19 ust. 3 pr. aut.).
Do oryginalnych egzemplarzy zalicza się m.in.:
- odlewy rzeźb,
- odbitki fotograficzne,
- odbitki graficzne (litografie, akwaforty).
⚠️ Ustawodawca nie określił jednak, co oznacza „ograniczona ilość” ani w jaki sposób interpretować „nadzór artysty” – co prowadzi do sporów praktycznych.
Kto jest zobowiązany do zapłaty?
Podmiotem zobowiązanym do zapłaty wynagrodzenia jest sprzedawca dzieła, ale:
- jeśli działa w imieniu osoby trzeciej (np. w umowie komisu), odpowiedzialność solidarną ponoszą zarówno sprzedawca, jak i komitent,
- jeżeli sprzedawca nie chce ujawnić osoby, na rzecz której działał, twórca ma roszczenie wobec niego,
- do kręgu zobowiązanych należą m.in. domy aukcyjne, galerie sztuki, muzea, a także inni zawodowi handlarze (wyrok SA w Warszawie z dnia 27.06.2019 r., V ACa 473/18).
Po stronie twórcy lub jego spadkobierców powstaje roszczenie o zapłatę wynagrodzenia względem sprzedawcy lub pośrednika.
Kto jest uprawniony?
Beneficjentami wynagrodzenia z tytułu droit de suite są wyłącznie:
- twórca,
- jego spadkobiercy (w przypadku śmierci twórcy).
Opłaty renumeracyjne – istota i podstawa prawna
Opłaty renumeracyjne to szczególnego rodzaju wynagrodzenie wynikające wprost z ustawy, a nie z umowy stron. Jak wskazuje doktryna:
- „jest to szczególnego rodzaju wynagrodzenie wynikające z zobowiązania cywilnoprawnego, którego bezpośrednim źródłem są przepisy ustawy. Jest to zobowiązanie wywodzące się wprost z ustawy, powstaje na skutek zrealizowania się określonego w ustawie stanu faktycznego, a wynikający z niego dług powstaje niezależnie od woli stron”;
- „jest zobowiązaniem sui generis, wywodzącym się wprost z ustawy w tym sensie, że powstaje wskutek zrealizowania określonego w ustawie stanu faktycznego”;
- „opłaty od urządzeń odtwarzających i czystych nośników oraz opłaty z tytułu reprografii […] ustanowione w celu rekompensaty uszczerbku majątkowego, który ponoszą podmioty prawa autorskiego i praw pokrewnych z tytułu korzystania z utworów i przedmiotów praw pokrewnych w ramach dozwolonego użytku osobistego”.
Podstawę prawną stanowią przepisy:
- art. 20 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych,
- art. 201 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
Dlaczego wprowadzono opłaty reprograficzne?
Ratio legis tych opłat wiąże się ze zjawiskiem masowego kopiowania utworów na własny użytek.
Nowoczesne urządzenia – takie jak kserokopiarki, skanery czy nagrywarki – umożliwiają tanie i szybkie zwielokrotnianie książek, filmów czy muzyki. To powoduje, że maleje zapotrzebowanie na egzemplarze przeznaczone do sprzedaży, co uderza w twórców i wydawców.
Opłaty reprograficzne mają zatem stanowić rekompensatę za zmniejszenie sprzedaży i związaną z tym utratę przychodów twórców.
Orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości UE
W wyroku z dnia 21 października 2010 r. w sprawie C-467/08, Padawan SL v. Sociedad General de Autores y Editores de Espana (SGAE), TSUE wskazał, że:
- beneficjentami wyjątków dotyczących kopii na użytek prywatny są osoby fizyczne,
- to one powinny być zobowiązane do zapłaty słusznego wynagrodzenia,
- jednak obowiązek ten może zostać „przeniesiony” na podmioty dysponujące urządzeniami kopiującymi (producenci, importerzy, sprzedawcy),
- nie jest dopuszczalne pobieranie opłat, jeśli urządzenie lub nośnik nie będzie wykorzystywany do kopiowania na użytek prywatny.
W praktyce oznacza to, że sam fakt technicznej możliwości kopiowania uzasadnia pobór opłat, o ile sprzęt trafia do osób prywatnych.
Stanowisko Sądu Najwyższego w Polsce
Po wyroku TSUE polski Sąd Najwyższy rozpatrywał zgodność przepisów ustawy o prawie autorskim z dyrektywą 2001/29/WE. W uchwale z dnia 26 października 2011 r. (III CZP 61/11, LEX nr 983670) SN stwierdził, że:
- choć art. 20 ust. 1 pkt 2 pr. aut. nie odzwierciedla w pełni wymogów unijnych,
- to jednak nie jest z nimi sprzeczny,
- właściwe jest przyjęcie, że obowiązek zapłaty spoczywa na producentach i importerach urządzeń oraz nośników.
Kto jest zobowiązany do zapłaty opłat renumeracyjnych?
Obowiązek ponoszą:
- Producenci i importerzy urządzeń i czystych nośników
Zgodnie z art. 20 ust. 1 pr. aut., muszą oni odprowadzać opłaty na rzecz organizacji zbiorowego zarządzania (OZZ). - Przedsiębiorcy prowadzący działalność reprograficzną
Posiadacze urządzeń reprograficznych, którzy świadczą usługi kopiowania na potrzeby prywatne osób fizycznych, uiszczają do 3% wpływów z tego tytułu na rzecz twórców i wydawców (art. 201 ust. 1 pr. aut.).
⚠️ Twórcy nie mogą żądać zapłaty od pojedynczych użytkowników sprzętu. Opłaty są pobierane pośrednio – przez OZZ, takie jak ZAIKS, STOART, ZPAV.
Kto otrzymuje środki z opłat renumeracyjnych?
Organizacje zbiorowego zarządzania przekazują środki następującym beneficjentom:
- art. 20 ust. 2 pr. aut. – opłaty ze sprzedaży magnetofonów i czystych nośników:
- 50% twórcy,
- 25% artyści wykonawcy,
- 25% producenci fonogramów.
- art. 20 ust. 3 pr. aut. – opłaty ze sprzedaży magnetowidów i nośników:
- 35% twórcy,
- 25% artyści wykonawcy,
- 40% producenci wideogramów.
- art. 20 ust. 4 pr. aut. – opłaty z urządzeń reprograficznych i nośników:
- 50% twórcy,
- 50% wydawcy.
- art. 201 ust. 1 pr. aut. – opłaty od działalności reprograficznej:
- 50% twórcy,
- 50% wydawcy.
Jak ustala się podział w ramach poszczególnych kategorii?
OZZ są zobowiązane do prowadzenia badań struktury kopiowania. Mają one określić:
- w jakim stopniu poszczególne urządzenia i nośniki są wykorzystywane do kopiowania,
- jakie rodzaje utworów są kopiowane najczęściej (muzyka, film, książki),
- jakie zmiany zachodzą w zwyczajach użytkowników.
Badania te muszą być aktualne i powtarzane w regularnych odstępach czasu.
📄 Przykład praktyczny:
Firma sprowadzająca skanery do Polski musi odprowadzać opłatę reprograficzną na rzecz OZZ. Organizacja zbiorowego zarządzania prowadzi badania, z których wynika, że skanery w 70% służą kopiowaniu książek, a w 30% nut i materiałów muzycznych. Na tej podstawie dokonuje się proporcjonalnego podziału środków między twórców literatury i muzyki.
Podstawa prawna
- art. 191 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 19 ust. 1–3 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 192 ust. 1–2 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 20 ust. 1–4 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 201 ust. 1 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
Tematy porad zawartych w poradniku (frazy SEO)
- droit de suite w prawie polskim – zasady, stawki i obowiązki
- opłaty reprograficzne i renumeracyjne – kto płaci i jak są dzielone
- prawo twórców do wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży dzieł sztuki
- obowiązki producentów i importerów w zakresie opłat reprograficznych