Nowelizacja ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 11 września 2015 r. wprowadziła do polskiego systemu prawnego szczególne rozwiązanie dotyczące utworów osieroconych. Jest to nowy typ licencji w zakresie dozwolonego użytku publicznego, którego celem jest pogodzenie interesów trzech grup:
- Twórców i ich spadkobierców – aby nie dopuścić do przedwczesnego uznania dzieła za osierocone i pozbawienia ich prawa do decydowania o sposobie korzystania z niego.
- Instytucji pamięci – takich jak biblioteki, archiwa czy muzea, które mogą wykorzystywać utwory osierocone, ale nie powinny być nadmiernie obciążane formalnościami związanymi z poszukiwaniem właścicieli praw.
- Społeczeństwa – które ma interes w ochronie i zachowaniu dziedzictwa kulturowego dla przyszłych pokoleń.
Regulacja ta ma więc charakter kompromisu – z jednej strony chroni prawa autorskie, z drugiej pozwala na zachowanie i upowszechnianie dorobku kulturowego.
Pojęcie utworu osieroconego
Zgodnie z art. 355 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, utworami osieroconymi są:
- utwory opublikowane w książkach, czasopismach, dziennikach lub innych formach publikacji drukiem,
- utwory audiowizualne, a także utwory zamówione lub włączone do utworów audiowizualnych, bądź utrwalone na wideogramach – w zakresie korzystania z utworu jako całości,
- utwory utrwalone na fonogramach.
Dzieła te mogą zostać uznane za osierocone tylko wtedy, gdy:
- znajdują się w zbiorach instytucji upoważnionych (np. bibliotek, archiwów), oraz
- właścicieli autorskich praw majątkowych nie udało się ustalić ani odnaleźć pomimo przeprowadzenia poszukiwań, o których mowa w art. 356 pr. aut.
Szczególne przypadki
Do kategorii utworów osieroconych mogą należeć również dzieła, wobec których:
- twórca zdecydował się na anonimową publikację albo użył pseudonimu,
- autor zmarł, ale nie można ustalić jego następców prawnych,
- prawa autorskie zostały przeniesione na osobę prawną, która już nie istnieje.
Natomiast jeśli tożsamość właściciela praw jest znana, ale nie można się z nim skontaktować (np. brak adresu, nie wiadomo, gdzie mieszka), dzieło także może zostać uznane za osierocone.
⚠️ Do kategorii utworów osieroconych nie zalicza się:
- utworów, których okres ochrony autorskoprawnej już wygasł,
- dzieł, które nigdy nie podlegały ochronie prawa autorskiego.
Utwory szczególnie narażone na status osieroconych
Doktryna wskazuje, że niektóre rodzaje dzieł są bardziej podatne na utratę możliwości ustalenia właściciela praw. Należą do nich m.in.:
- fotografie i reklamy, w których często nie ujawnia się autorstwa,
- kroniki filmowe i wojenne, gdzie prawa majątkowe mogą należeć do wielu podmiotów,
- utwory anonimowe, np. niepodpisane rękopisy literackie lub partytury,
- utwory, które nie zostały powierzone w zarząd organizacjom zbiorowego zarządzania,
- utwory współautorskie i zbiorowe, gdzie problemem jest ustalenie wszystkich podmiotów uprawnionych.
📌 Przykład
Biblioteka uniwersytecka w Krakowie posiada kolekcję starych fotografii reklamowych z lat 50. XX wieku. Brak podpisów i danych autorów sprawia, że mimo badań i przeszukiwania archiwów nie można ustalić właścicieli praw. W takiej sytuacji fotografie mogą zostać uznane za utwory osierocone.
Konstytutywne cechy utworów osieroconych
Na podstawie analizy art. 355 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, w doktrynie wyróżnia się kilka istotnych cech, które muszą wystąpić, aby dzieło mogło zostać uznane za osierocone.
1. Rodzaj utworu
Utworami osieroconymi mogą być:
- utwory opublikowane w książkach, dziennikach, czasopismach lub innych formach publikacji drukiem,
- utwory audiowizualne,
- utwory zamówione lub włączone do utworów audiowizualnych,
- utwory utrwalone na wideogramach lub fonogramach.
2. Terytorium pierwszej publikacji
Status osieroconego może uzyskać dzieło, które:
- zostało opublikowane, a jeśli nie – to po raz pierwszy nadane na terytorium Unii Europejskiej lub EOG,
- nie zostało opublikowane ani nadane, ale zostało publicznie udostępnione za zezwoleniem uprawnionych przez instytucję wskazaną w art. 355 ust. 2 pr. aut. – o ile można zakładać, że właściciele praw nie sprzeciwiliby się takiemu korzystaniu.
W przypadku publicznych organizacji radiowych i telewizyjnych status utworów osieroconych może dotyczyć również dzieł:
- wytworzonych przez te organizacje,
- stworzonych na ich zamówienie, zlecenie albo w koprodukcji,
- powstałych przed 1 stycznia 2003 r., w celu nabycia przez te organizacje praw wyłącznych.
3. Zbiory instytucji upoważnionych
Dzieło musi znajdować się w zbiorach jednej z instytucji wymienionych w art. 355 ust. 2 pr. aut. (np. biblioteki, archiwa, muzea).
4. Brak ustalenia właścicieli praw
Utwór zyskuje status osieroconego tylko wtedy, gdy:
- żaden z właścicieli praw nie jest znany, lub
- chociaż jeden z nich jest znany, ale nie udało się go odnaleźć mimo starannych poszukiwań.
5. Staranne poszukiwanie jako warunek formalny
Status osieroconego nie powstaje automatycznie – konieczne jest wcześniejsze przeprowadzenie starannych poszukiwań właścicieli praw. Dopiero ich bezskuteczność pozwala nadać dziełu taki status.
📌 Przykład
Telewizja publiczna dysponuje kronikami wojennymi z 1946 r., wyprodukowanymi przez nieistniejącą już wytwórnię filmową. Po sprawdzeniu archiwów sądowych, rejestrów przedsiębiorstw i organizacji zbiorowego zarządzania, nie udało się ustalić następcy prawnego. W tej sytuacji kroniki mogą zostać uznane za utwory osierocone.
Instytucje upoważnione do korzystania z utworów osieroconych
Ustawa przewiduje zamknięty katalog podmiotów, które mogą korzystać z utworów osieroconych (art. 355 ust. 2 pr. aut.). Są to:
- archiwa,
- instytucje oświatowe (np. szkoły średnie),
- uczelnie wyższe,
- instytuty badawcze prowadzące działalność określoną w art. 2 ust. 3 ustawy o instytutach badawczych,
- instytuty naukowe Polskiej Akademii Nauk (art. 50 ust. 4 ustawy o PAN),
- biblioteki,
- muzea,
- instytucje kultury, których statutowym celem jest ochrona i upowszechnianie zbiorów filmowych lub fonograficznych,
- publiczne organizacje radiowe i telewizyjne.
⚠️ Instytucje prywatne oraz komercyjne nie mogą korzystać z tej regulacji – dozwolony użytek utworów osieroconych ma charakter publiczny i jest ściśle ograniczony do powyższych podmiotów.
📌 Przykład
Muzeum w Poznaniu gromadzi stare wideogramy z lokalnych wydarzeń. Może je zdigitalizować i udostępnić online w ramach wystawy edukacyjnej, ale prywatna firma medialna nie ma takich uprawnień.
Zakres dozwolonego korzystania z utworów osieroconych
Uprawnione instytucje (art. 355 ust. 2 pr. aut.) mogą korzystać z utworów osieroconych tylko w ograniczonym zakresie. Zakres ten jest wąski i obejmuje ściśle określone pola eksploatacji.
Dozwolone sposoby korzystania
Zgodnie z art. 355 ust. 2–4 pr. aut. instytucje mogą:
- zwielokrotniać utwory osierocone (np. digitalizować książki, kopiować nagrania),
- udostępniać je publicznie w taki sposób, aby każdy miał dostęp do dzieła w miejscu i czasie przez siebie wybranym (np. publikacja online w bibliotece cyfrowej),
- korzystać z utworów, które nie zostały opublikowane ani nadane, jeśli zostały publicznie udostępnione przez uprawnionych – pod warunkiem, że można zakładać brak sprzeciwu właścicieli praw (art. 355 ust. 4 pr. aut.).
Ograniczenia korzystania
Licencja ustawowa dla utworów osieroconych jest ograniczona trzema kryteriami:
- Podmiotowym – korzystać mogą tylko instytucje wymienione w art. 355 ust. 2 pr. aut.
- Przedmiotowym – korzystanie dotyczy tylko zwielokrotniania i udostępniania publicznego.
- Celowym – korzystanie musi służyć statutowym zadaniom instytucji publicznych, w szczególności:
- zachowaniu zbiorów,
- odnawianiu i zabezpieczaniu dzieł,
- udostępnianiu ich w celach edukacyjnych i kulturalnych (art. 355 ust. 3 pr. aut.).
⚠️ Instytucje nie mogą wykorzystywać utworów osieroconych w celach komercyjnych, np. do sprzedaży kopii czy licencjonowania ich innym podmiotom.
📌 Przykład
Biblioteka narodowa może zeskanować stare czasopisma, do których nie ustalono właścicieli praw, i udostępnić je online studentom oraz badaczom. Nie może jednak sprzedawać komercyjnych reprintów tych czasopism na rynku.
Staranne poszukiwanie – obowiązek przed uznaniem dzieła za osierocone
Instytucje, zanim rozpoczną korzystanie z utworu jako osieroconego, muszą przeprowadzić staranne poszukiwania (art. 356 ust. 1 pr. aut.).
Zasady poszukiwań
- muszą być prowadzone w dobrej wierze,
- powinny być prowadzone dla każdego dzieła oddzielnie,
- muszą uwzględniać źródła właściwe dla danej kategorii (np. rejestry ISBN dla książek, katalogi producentów filmowych dla filmów, bazy organizacji zbiorowego zarządzania dla fonogramów),
- muszą zostać przeprowadzone przed rozpoczęciem korzystania z utworu.
Znaczenie staranności
Tylko instytucja, która wykaże, że faktycznie podjęła staranne i rzetelne działania w celu ustalenia właściciela praw, może powoływać się na regulacje dotyczące utworów osieroconych.
📌 Przykład
Archiwum państwowe posiada anonimowy rękopis z lat 20. XX wieku. Aby uznać go za utwór osierocony, archiwum musi:
- sprawdzić archiwalne katalogi wydawnicze,
- zweryfikować zasoby bibliotek,
- sprawdzić w organizacjach zbiorowego zarządzania, czy nie ma zgłoszonych roszczeń.
Dopiero brak efektu pozwala nadać mu status osieroconego.
Wygaśnięcie statusu utworu osieroconego
Status osieroconego nie jest nadawany na zawsze. Jeżeli odnajdzie się właściciel praw autorskich do dzieła, może on zgłosić swoje roszczenia i przywrócić pełną ochronę swoich praw.
Żądanie wygaśnięcia statusu
Zgodnie z art. 358 ust. 1 pr. aut., właściciel praw majątkowych (lub jego następca prawny) może żądać od instytucji, która wpisała utwór do bazy utworów osieroconych prowadzonej przez Urząd Harmonizacji Rynku Wewnętrznego, stwierdzenia wygaśnięcia statusu utworu osieroconego.
Po takim zgłoszeniu:
- w bazie danych musi zostać zamieszczona informacja o wygaśnięciu statusu (art. 358 ust. 2 pr. aut.),
- dalsze korzystanie z dzieła jako osieroconego staje się niedopuszczalne.
Rekompensata dla właściciela
Co istotne, właściciel praw autorskich ma prawo do godziwej rekompensaty za okres, w którym jego dzieło było wykorzystywane jako osierocone (art. 358 ust. 5 pr. aut.).
Wysokość rekompensaty powinna uwzględniać:
- charakter i zakres korzystania z dzieła,
- ewentualne przychody uzyskane przez instytucję,
- szkodę, jaką właściciel mógł ponieść w związku z tym korzystaniem.
📌 Przykład
Publiczna telewizja udostępniała online kroniki filmowe jako utwory osierocone. Po kilku latach zgłasza się spadkobierca jednego z operatorów filmowych, wykazując swoje prawa do części nagrań. Może on żądać:
- usunięcia tych kronik z bazy utworów osieroconych,
- zaprzestania ich udostępniania,
- wypłaty rekompensaty za okres, w którym były traktowane jako osierocone.
Podstawa prawna
- art. 355 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych – definicja utworów osieroconych i instytucji uprawnionych,
- art. 356 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych – obowiązek starannego poszukiwania,
- art. 358 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych – wygaśnięcie statusu i rekompensata dla właściciela.
Tematy porad zawartych w poradniku
- dozwolony użytek utworów osieroconych w Polsce
- instytucje uprawnione do korzystania z utworów osieroconych
- procedura starannego poszukiwania autorów
- wygaśnięcie statusu utworu osieroconego i roszczenia właścicieli praw
Linki do źródeł
- Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych – tekst jednolity (sejm.gov.pl)
- Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
- EUIPO – baza utworów osieroconych
Kategoria i podkategoria
- Prawo → Prawo autorskie
- Biznes → Własność intelektualna