Dozwolony użytek osobisty to jedna z podstawowych instytucji prawa autorskiego, dzięki której osoby fizyczne mogą w ograniczonym zakresie korzystać z cudzych utworów bez konieczności uzyskania zgody autora. Choć ustawodawca nie zawarł jego definicji wprost w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych, instytucja ta została dokładnie omówiona w doktrynie i orzecznictwie.
Pojęcie dozwolonego użytku osobistego
W literaturze prawniczej podkreśla się kilka istotnych cech dozwolonego użytku osobistego:
- Adresat – korzystać z utworu w ramach tej instytucji może wyłącznie osoba fizyczna. Oznacza to, że osoby prawne (np. spółki, fundacje, stowarzyszenia) nie mogą powoływać się na dozwolony użytek osobisty.
- Forma korzystania – sposób eksploatacji utworu jest dowolny i obejmuje wszystkie pola eksploatacji (np. kopiowanie, odtwarzanie, czytanie, oglądanie).
- Ograniczenie praw twórcy – dozwolony użytek stanowi wyjątek od monopolu autorskiego. Autor nie może skutecznie sprzeciwić się temu, że ktoś wykorzystuje jego dzieło na własne potrzeby, jeśli spełnione są przesłanki ustawowe.
- Charakter prawny – jest to uprawnienie przysługujące jednostce lub niewielkiej grupie osób, które osłabia pełnię majątkowych praw autorskich twórcy.
📌 Przykład:
Pan Adam kupił książkę znanego pisarza. Może ją przeczytać, pożyczyć żonie i zeskanować fragmenty na własny tablet, ale nie może wrzucić jej całego pliku PDF do internetu ani sprzedawać kopii znajomym.
Przesłanki dopuszczalności korzystania z utworu w ramach dozwolonego użytku osobistego
Prawo autorskie przewiduje cztery główne warunki, które muszą zostać spełnione, aby można było mówić o dozwolonym użytku.
1. Rozpowszechnienie utworu
Zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy o prawie autorskim:
„Bez zezwolenia twórcy wolno nieodpłatnie korzystać z już rozpowszechnionego utworu w zakresie własnego użytku osobistego.”
- Rozpowszechnienie oznacza, że utwór został już udostępniony publicznie przez twórcę (np. wydanie książki, premiera filmu, publikacja zdjęcia w internecie).
- Dawniej doktryna dopuszczała powoływanie się na dozwolony użytek nawet wtedy, gdy źródło utworu było nielegalne (np. pirackie nagrania). Jednak wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z 10 kwietnia 2014 r. (C-435/12, ACI Adam BV i in. v. Stichting de Thuiskopie) zmienił ten pogląd.
Trybunał orzekł, że prawo Unii nie pozwala na korzystanie z utworów pochodzących z nielegalnych źródeł w ramach dozwolonego użytku prywatnego. Tym samym możliwość kopiowania i używania dzieł dotyczy wyłącznie materiałów pochodzących z legalnych źródeł.
⚠️ Ważne: problematyczna pozostaje sytuacja osób działających w dobrej wierze – które nie wiedzą, że korzystają z nielegalnie udostępnionego utworu i nie mają realnej możliwości tego sprawdzić. W doktrynie wskazuje się, że jeśli użytkownik ma świadomość (lub powinien mieć świadomość) nielegalnego pochodzenia dzieła, nie może korzystać z ochrony wynikającej z art. 23. Jeśli jednak działa w dobrej wierze, sprawa nie jest jednoznaczna.
2. Krąg osób bliskich
Dozwolony użytek osobisty nie oznacza, że każdy może kopiować utwory i rozdawać je dowolnym osobom. Przepisy ograniczają ten przywilej do wąskiego kręgu odbiorców.
Zgodnie z art. 23 ust. 2 ustawy o prawie autorskim:
„Zakres własnego użytku osobistego obejmuje korzystanie z pojedynczych egzemplarzy utworów przez krąg osób pozostających w związku osobistym, w szczególności pokrewieństwa, powinowactwa lub stosunku towarzyskiego.”
- Chodzi o rodzinę (np. rodzice, dzieci, rodzeństwo), powinowatych (np. teściowie, szwagrowie) oraz bliskich znajomych.
- Krąg ten nie obejmuje już dalszych osób, takich jak sąsiedzi, współpracownicy czy cała klasa w szkole.
W orzecznictwie wskazano, że powielanie wielu egzemplarzy utworu wykracza poza granice dozwolonego użytku.
Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 7 czerwca 2017 r. (I ACa 1851/14) stwierdził, że „reprodukcja egzemplarzy większej ilości z założenia nie może mieścić się w granicach użytku prywatnego, albowiem użytek ten z mocy ustawy ograniczony jest do pojedynczych egzemplarzy utworów”.
📌 Przykład:
Pani Katarzyna kupiła film na DVD. Może skopiować go na pendrive i udostępnić mężowi i córce. Nie może jednak nagrać dziesięciu płyt i rozdać ich wszystkim znajomym ze studiów.
3. Brak celu komercyjnego
Korzystanie z utworu w ramach dozwolonego użytku osobistego musi mieć cel wyłącznie prywatny. Nie może być powiązane z działalnością gospodarczą ani generowaniem zysków.
Dopuszczalne cele to m.in.:
- rozrywka,
- hobby,
- edukacja i nauka,
- kolekcjonerstwo.
Sądy jednoznacznie wykluczają powoływanie się na dozwolony użytek przez przedsiębiorców.
W wyroku z 5 lutego 2003 r. (I ACa 601/02) Sąd Apelacyjny w Warszawie stwierdził, że instytucja ta nie ma zastosowania do osób prowadzących działalność gospodarczą i osiągających zyski z tego tytułu.
📌 Przykład:
Pan Robert prowadzi sklep komputerowy i wykorzystuje fragment cudzej muzyki w filmiku reklamowym na Facebooku. Nie może powoływać się na dozwolony użytek osobisty, bo wykorzystanie ma charakter zarobkowy.
4. Nieodpłatność
Dozwolony użytek osobisty jest z natury nieodpłatny.
Oznacza to, że osoba korzystająca z utworu w ramach tej instytucji nie płaci twórcy żadnego wynagrodzenia ani nie ma takiego obowiązku.
Jednak autorzy i inni uprawnieni otrzymują pośrednią rekompensatę. Wynika ona z opłat ponoszonych przez producentów i importerów urządzeń oraz nośników służących do kopiowania (np. nagrywarek, pendrive’ów, płyt CD, drukarek). Takie środki są następnie dzielone i przekazywane twórcom.
Podstawę prawną stanowią:
- art. 20 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych,
- art. 201 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
📌 Przykład:
Pani Marta nagrywa ulubione piosenki na pendrive’a, żeby słuchać ich w samochodzie. Nie płaci bezpośrednio autorom, ale część ceny pendrive’a obejmuje opłatę reprograficzną, która trafia do organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi.
Wyłączenia z dozwolonego użytku osobistego
Prawo autorskie przewiduje istotne ograniczenia, które wyłączają możliwość powoływania się na dozwolony użytek osobisty. Nawet jeśli spełnione są wszystkie podstawowe przesłanki (utwór rozpowszechniony, brak celu komercyjnego, krąg bliskich osób), w niektórych sytuacjach konieczne jest uzyskanie zgody twórcy.
Zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy o prawie autorskim:
„Bez zezwolenia twórcy wolno nieodpłatnie korzystać z już rozpowszechnionego utworu w zakresie własnego użytku osobistego. Przepis ten nie upoważnia do budowania według cudzego utworu architektonicznego i architektoniczno-urbanistycznego oraz do korzystania z elektronicznych baz danych spełniających cechy utworu, chyba że dotyczy to własnego użytku naukowego niezwiązanego z celem zarobkowym.”
Dodatkowe wyłączenie zawiera art. 77 ustawy o prawie autorskim, który stanowi, że dozwolony użytek osobisty nie dotyczy programów komputerowych.
1. Projekty architektoniczne i urbanistyczne
- Dozwolony użytek osobisty nie obejmuje możliwości budowania według cudzych projektów architektonicznych i architektoniczno-urbanistycznych.
- Wynika to z wysokiej wartości ekonomicznej takich utworów oraz z faktu, że projekt architektoniczny jest głównym sposobem zarobkowania twórcy.
- Potwierdza to art. 61 ustawy o prawie autorskim: „Nabycie od twórcy egzemplarza projektu architektonicznego lub architektoniczno-urbanistycznego obejmuje prawo do zastosowania go tylko do jednej budowy, chyba że umowa stanowi inaczej.”
📌 Przykład:
Pan Michał otrzymał od znajomego projekt domu jednorodzinnego. Nie może wykorzystać go do budowy własnego domu bez zgody autora projektu, nawet jeśli miałby to zrobić wyłącznie dla siebie i swojej rodziny.
2. Elektroniczne bazy danych
- Dozwolony użytek osobisty nie dotyczy elektronicznych baz danych spełniających cechy utworu.
- Wyjątek stanowi sytuacja, gdy korzystanie odbywa się na potrzeby badań naukowych i nie jest związane z celem zarobkowym.
- Ograniczenie to ma chronić twórców baz danych przed ich nieuprawnionym kopiowaniem i dalszym rozpowszechnianiem.
📌 Przykład:
Pani Joanna prowadzi badania na uniwersytecie i korzysta z płatnej elektronicznej bazy artykułów naukowych. Może kopiować fragmenty materiałów na własne potrzeby naukowe, ale nie wolno jej udostępniać całej bazy studentom ani publikować jej w internecie.
3. Programy komputerowe
Zgodnie z art. 77 ustawy o prawie autorskim, programy komputerowe są całkowicie wyłączone z dozwolonego użytku osobistego.
Oznacza to, że nie można kopiować, powielać ani modyfikować oprogramowania bez zgody twórcy, nawet jeśli miałoby to być wyłącznie na prywatne potrzeby.
📌 Przykład:
Pan Tomasz kupił oryginalny program graficzny. Może zainstalować go na swoim komputerze zgodnie z licencją, ale nie może zrobić kopii i przekazać jej bratu, powołując się na dozwolony użytek osobisty.
Podstawa prawna
- art. 23 ust. 1–2 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. 1994 nr 24 poz. 83 ze zm.),
- art. 20 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych,
- art. 201 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych,
- art. 61 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych,
- art. 77 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
Tematy porad zawartych w artykule
- dozwolony użytek osobisty a pirackie źródła,
- kto może korzystać z dozwolonego użytku osobistego,
- dozwolony użytek osobisty a działalność gospodarcza,
- ograniczenia i wyłączenia z dozwolonego użytku osobistego,
- różnica między prywatnym a komercyjnym korzystaniem z utworu.