Spory o prawa autorskie stają się coraz częstsze – zarówno w relacjach biznesowych, jak i na rynku kreatywnym. W praktyce już samo zakwestionowanie przez drugą stronę, czy dane dzieło jest „utworem” w rozumieniu prawa autorskiego, może zaważyć na wyniku procesu. Kluczową rolę odgrywa wtedy dowód z opinii biegłego – bez niego trudno wykazać, że dzieło spełnia przesłanki twórczości i indywidualności wymagane przez ustawę.
W tym poradniku dowiesz się:
- kiedy i jak sięgać po opinię biegłego,
- jakie warunki musi spełniać wniosek dowodowy,
- jakie błędy prowadzą do oddalenia roszczeń,
- jakie przykłady pokazują praktyczne znaczenie tych reguł.
Dzięki temu zminimalizujesz ryzyko przegranej i skutecznie zabezpieczysz swoje prawa w sądzie.
Kwalifikacja dzieła jako utworu – podstawowe zasady
Aby sąd przyznał ochronę z tytułu praw autorskich, musisz wykazać, że Twoje dzieło jest „utworem” w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. W praktyce sąd bada cztery przesłanki:
- rezultat działalności człowieka,
- przejaw działalności twórczej,
- indywidualny charakter,
- ustalenie w jakiejkolwiek postaci.
W orzecznictwie i doktrynie istnieją drobne rozbieżności co do liczby przesłanek, ale zasadniczo chodzi właśnie o te cztery elementy.
WAŻNE: Samo powołanie się na treść ustawy lub twierdzenie, że dzieło jest „oryginalne”, to za mało. Ciężar dowodu leży po stronie osoby dochodzącej roszczeń (powoda), a niewłaściwe sformułowanie wniosku dowodowego może skutkować oddaleniem sprawy.
Przykład nr 1 – w praktyce sądowej
Pani Joanna prowadzi agencję reklamową. W 2024 roku zleciła wykonanie grafiki komputerowej dla klienta, a po pewnym czasie stwierdziła, że jej projekt został bezprawnie wykorzystany przez inną firmę z Poznania. W pozwie do sądu okręgowego domagała się ochrony praw autorskich, ale ograniczyła się do ogólnego stwierdzenia, że jej grafika „ma charakter utworu” oraz załączyła czarno-biały wydruk projektu.
Sąd odrzucił wniosek dowodowy z opinii biegłego, ponieważ nie wskazano konkretnych cech dzieła świadczących o jego twórczym i indywidualnym charakterze. Powódka przegrała sprawę, bo nie wykazała, że jej dzieło spełnia przesłanki ochrony, ani nie przedstawiła kompletnego egzemplarza utworu.
Przykład nr 2 – poprawne przygotowanie wniosku
Pan Marcin, właściciel pracowni wzorniczej, prowadził spór o prawa do projektu nowoczesnego mebla. W pozwie opisał szczegółowo rozwiązania techniczne, estetyczne oraz unikalne cechy konstrukcji (np. zastosowanie nietypowego układu nóg i materiałów). Wskazał, że właśnie te elementy odróżniają projekt od innych dostępnych na rynku. Do pozwu załączył fotografie mebla w wysokiej jakości oraz wnioskował o opinię biegłego z zakresu wzornictwa przemysłowego, precyzyjnie opisując, jakie cechy mają być oceniane.
Sąd dopuścił dowód z opinii biegłego, który wskazał, że opisane cechy faktycznie świadczą o twórczości i indywidualności projektu. Pan Marcin uzyskał korzystny wyrok.
Jakie są najczęstsze błędy w sporach o prawa autorskie?
- Brak szczegółowego opisu cech dzieła – ograniczanie się do stwierdzenia „dzieło jest oryginalne” bez konkretów.
- Niewskazanie okoliczności faktycznych pośrednich – czyli cech, które mogą być poddane ocenie biegłego (np. nowatorskie rozwiązania, unikatowa stylistyka, nietypowe zestawienie elementów).
- Powoływanie się wyłącznie na opinię biegłego z „własności intelektualnej” – sąd oczekuje specjalisty z dziedziny, której dotyczy dane dzieło (np. grafika komputerowa, architektura, wzornictwo).
- Załączanie niekompletnych lub niskiej jakości egzemplarzy utworu – uniemożliwia to właściwą ocenę dzieła przez sąd.
- Zbyt późne składanie wniosku dowodowego – często zdarza się, że powód zgłasza wniosek dopiero w replice, co może skutkować jego pominięciem jako spóźnionego.
Dowód z opinii biegłego w sprawach o prawa autorskie – kiedy i jak go stosować?
Kiedy sąd dopuszcza dowód z opinii biegłego?
Dowód z opinii biegłego jest konieczny zawsze wtedy, gdy ocena twórczego lub indywidualnego charakteru dzieła wymaga wiadomości specjalnych, czyli wiedzy wykraczającej poza doświadczenie przeciętnego człowieka. Dotyczy to w szczególności:
- dzieł nietypowych, technicznych, związanych z nowoczesnymi technologiami,
- sporów o oryginalność i niepowtarzalność projektu,
- przypadków, gdy istnieją sporne okoliczności co do autorstwa lub unikalności rozwiązania.
Pamiętaj: Sąd nie może oprzeć się na własnej wiedzy specjalistycznej, nawet jeśli posiada taką kompetencję. Musi skorzystać z opinii niezależnego eksperta, aby strony miały równe możliwości podważenia wniosków i zadania pytań biegłemu.
Kogo powołać jako biegłego?
To nie sąd wybiera ogólnika z listy „własność intelektualna”! Kluczowe jest, by wyznaczyć biegłego o specjalności związanej z rodzajem dzieła (np. architekt dla projektu budynku, grafik dla projektu logo, informatyk dla programu komputerowego).
W praktyce warto zaproponować we wniosku dowodowym dziedzinę, z której powinien pochodzić biegły, aby uniknąć powołania osoby niekompetentnej w danej branży.
Jak poprawnie sformułować wniosek dowodowy o opinię biegłego?
Sąd nie dopuści dowodu z opinii biegłego na samą okoliczność „twórczego lub indywidualnego charakteru dzieła”, ponieważ ta ocena należy wyłącznie do sądu. Twoim zadaniem jest wskazanie konkretnych cech utworu, które – zdaniem strony – świadczą o jego wyjątkowości.
Jak powinna wyglądać prawidłowa teza dowodowa?
- Wskaż okoliczności faktyczne pośrednie (cechy dzieła), które mają zostać ocenione przez biegłego.
Przykłady poprawnej tezy:- „Czy projekt mebla autorstwa Marka Nowaka charakteryzuje się unikatowym połączeniem materiałów oraz zastosowaniem niespotykanego układu nóg w porównaniu do innych mebli dostępnych na rynku?”
- „Czy układ graficzny strony internetowej autorstwa Anny Dąbrowskiej wykazuje oryginalne rozwiązania wizualne i na czym one polegają na tle innych stron o podobnej tematyce?”
- Jeśli to możliwe, załącz fotografie, szkice, próbki kodu, wydruki – wszystko, co ułatwia biegłemu analizę.
Unikaj:
- formułowania pytania ogólnego: „Czy dzieło X jest utworem w rozumieniu prawa autorskiego?” – to pytanie dla sądu, nie dla biegłego,
- pozostawienia biegłemu do swobodnego wskazania cech – Twoja rola to wskazać, co uważasz za twórcze lub indywidualne!
Wskazówka praktyczna
W postępowaniu cywilnym sąd nie musi pouczać profesjonalnego pełnomocnika o sposobie prawidłowego formułowania wniosków dowodowych. Dlatego jeśli korzystasz z usług adwokata lub radcy prawnego, to on ponosi odpowiedzialność za kompletność i jakość Twoich wniosków.
Przykład 3 – wniosek skuteczny
Spółka DORITEX projektuje systemy identyfikacji wizualnej. W sporze z firmą konkurencyjną domaga się ochrony projektu logo, wskazując w pozwie, że unikatowe są: sposób stylizacji liter, specyficzny układ graficzny i zestawienie kolorów niepowielane przez inne firmy w branży. Załącza plansze z porównaniem projektów konkurencyjnych, wnioskuje o opinię biegłego grafika, a w tezie dowodowej precyzyjnie opisuje, jakie cechy mają być oceniane.
Sąd dopuszcza dowód i zleca opinię biegłemu grafiki, który porównuje cechy wskazane przez powoda z projektami obecnymi na rynku. Na tej podstawie sąd wydaje wyrok przyznający ochronę autorską.
Przykład 4 – wniosek nieskuteczny
Pani Katarzyna, właścicielka sklepu internetowego, twierdzi w pozwie, że jej szata graficzna sklepu „jest oryginalna”. We wniosku dowodowym ogranicza się do pytania: „czy szata graficzna sklepu jest oryginalna i ma charakter twórczy?”. Sąd oddala wniosek, bo nie wskazano żadnych konkretnych cech, które biegły miałby ocenić – a więc nie można wydać opinii na temat ogólnych stwierdzeń.
Rola sądu i biegłego – na czym polega i o czym musisz pamiętać?
Kto decyduje o „twórczym i indywidualnym charakterze” dzieła?
Najważniejsza zasada:
O tym, czy dzieło spełnia przesłanki utworu w rozumieniu prawa autorskiego, decyduje wyłącznie sąd.
Biegły sądowy nie rozstrzyga, czy coś jest utworem – on ocenia tylko fakty, które mogą świadczyć o twórczości lub indywidualności (np. nowatorskie elementy konstrukcji, nietypowe połączenia, oryginalność rozwiązań).
Sąd może, ale nie musi zgodzić się z opinią biegłego. Zawsze dokonuje własnej oceny na podstawie całego materiału dowodowego.
Jakie pytania wolno zadawać biegłemu?
W praktyce pytania do biegłego powinny dotyczyć:
- analizy porównawczej – czy dane cechy dzieła są nowe na tle dorobku w danej dziedzinie,
- zakresu wyborów twórczych – czy autor miał możliwość swobodnego wyboru rozwiązań,
- szczegółów technicznych i estetycznych – które wymagają wiedzy specjalistycznej.
Nie wolno natomiast pytać biegłego:
- czy dzieło „jest utworem”,
- czy „spełnia przesłanki z art. 1 ustawy o prawie autorskim”.
Co się dzieje, gdy wniosek dowodowy jest wadliwy?
Pominięcie wniosku przez sąd
Jeśli wniosek dowodowy jest źle sformułowany (np. wskazuje wyłącznie na „twórczy charakter dzieła” bez wskazania cech pośrednich), sąd nie musi wzywać profesjonalnego pełnomocnika do poprawy wniosku. Taki wniosek zostaje pominięty, a strona naraża się na przegraną.
Gdy strona nie jest reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika
Sąd powinien pouczyć osobę nieprofesjonalną (np. przedsiębiorcę występującego samodzielnie), jak należy sformułować tezę dowodową. Jednak nawet wtedy – brak uzupełnienia wniosku skutkuje jego pominięciem.
Czym grozi brak prawidłowego wniosku o opinię biegłego?
- Ryzyko oddalenia pozwu – bez dowodu na cechy twórcze lub indywidualne powód nie udowodni, że dzieło jest utworem.
- Ograniczona możliwość odwołania – sądy wyższych instancji coraz częściej podkreślają, że obowiązek prawidłowego formułowania wniosków dowodowych spoczywa na stronie, zwłaszcza reprezentowanej przez adwokata lub radcę prawnego.
- Zwiększone koszty – nieskuteczne postępowanie może skutkować obowiązkiem zwrotu kosztów procesu drugiej stronie.
CHECKLISTA – jak przygotować wniosek o dowód z opinii biegłego w sprawie o prawa autorskie
✔ Czy wskazałeś konkretne cechy dzieła, które mają świadczyć o twórczości lub indywidualności?
✔ Czy wskazałeś specjalizację biegłego adekwatną do rodzaju dzieła?
✔ Czy załączyłeś egzemplarz dzieła w odpowiedniej formie (fotografie, wydruk, próbki kodu)?
✔ Czy nie ograniczasz się do stwierdzeń ogólnych („utwór jest oryginalny” itp.)?
✔ Czy wniosek jest złożony na etapie pisma inicjującego, a nie zbyt późno?
✔ Czy Twój pełnomocnik zna aktualne orzecznictwo dotyczące dowodu z opinii biegłego?
Podsumowanie – najważniejsze wnioski i wskazówki
- W każdej sprawie o ochronę praw autorskich musisz wykazać, że Twoje dzieło jest utworem – ciężar dowodu leży po Twojej stronie.
- Sąd nie zadowoli się ogólnym twierdzeniem o „oryginalności” – potrzebne są konkretne cechy wskazujące na twórczość i indywidualność.
- Dowód z opinii biegłego dotyczy tylko okoliczności pośrednich (cech), które mogą świadczyć o twórczym lub indywidualnym charakterze dzieła.
- To strona, a nie sąd czy biegły, musi wskazać, jakie elementy mają podlegać ocenie.
- W przypadku braku prawidłowego wniosku dowodowego, sąd może go pominąć, a Ty narażasz się na przegraną sprawę.
- W sprawach reprezentowanych przez profesjonalnych pełnomocników sąd nie musi wzywać do poprawienia wadliwego wniosku.
Podstawa prawna
- art. 1 ust. 1 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. z 2022 r. poz. 2509 z późn. zm.):
„Przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia.” - art. 278 § 1, art. 236 § 1, art. 235¹, art. 235², art. 126 § 1 pkt 5, art. 187 § 1 pkt 2, art. 205¹² § 1, art. 458⁵ § 4 – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. z 2024 r. poz. 1568 z późn. zm.)
(przepisy dotyczące m.in. obowiązku wskazania faktów, na których opierasz żądanie, dopuszczalności dowodów oraz formułowania tez dowodowych i prowadzenia dowodu z opinii biegłego).
Tematy porad zawartych w poradniku (SEO frazy long-tail)
- dowód z opinii biegłego prawo autorskie
- opinia biegłego a twórczy charakter dzieła
- postępowanie cywilne własność intelektualna
- jak wykazać oryginalność utworu w sądzie
- prawidłowy wniosek dowodowy prawo autorskie
Przydatne adresy urzędowe (linki)
- https://www.uprp.gov.pl/pl (Urząd Patentowy RP)
- https://bip.gov.pl (Biuletyn Informacji Publicznej, wyszukiwarka sądów i instytucji)
- https://www.gov.pl/web/gov/ (serwis Rzeczypospolitej Polskiej)
- https://www.gov.pl/web/kultura/prawo-autorskie (Ministerstwo Kultury – prawo autorskie)