Kiedy przedsiębiorca korzysta z dofinansowania ze środków unijnych lub krajowych, zazwyczaj wymagane jest zabezpieczenie zwrotu środków. Jednym z najczęściej stosowanych sposobów jest hipoteka umowna, która może obciążać nie tylko nieruchomość samego beneficjenta, ale również majątek osoby trzeciej (np. innej spółki powiązanej kapitałowo). W praktyce pojawia się jednak trudny problem: co dzieje się z możliwością dochodzenia wierzytelności od dłużnika rzeczowego, gdy wobec dłużnika osobistego ogłoszona zostanie upadłość?
To zagadnienie jest szczególnie istotne, ponieważ przepisy prawa upadłościowego, cywilnego i administracyjnego nie zawsze są spójne, a orzecznictwo sądów – w tym Sądu Najwyższego – nie wypracowało dotąd jednoznacznej linii.
Poniżej wyjaśniam najważniejsze zasady i możliwe scenariusze postępowania wierzyciela wobec dłużnika rzeczowego.
Dłużnik osobisty a dłużnik rzeczowy – różnica kluczowa dla wierzyciela
- Dłużnik osobisty – to podmiot, który zaciągnął zobowiązanie (np. beneficjent dofinansowania). Odpowiada za dług całym swoim majątkiem.
- Dłużnik rzeczowy – to podmiot, który nie jest stroną umowy, ale udzielił zabezpieczenia wierzytelności swoim majątkiem, np. ustanawiając hipotekę na nieruchomości. Odpowiada wyłącznie do wysokości wartości obciążonej rzeczy.
Przykład:
Spółka Alfa uzyskała w 2012 r. dofinansowanie w ramach programu operacyjnego finansowanego z Europejskiego Funduszu Rybackiego. Zabezpieczeniem umowy była hipoteka umowna łączna ustanowiona na nieruchomości spółki Alfa oraz na nieruchomości spółki Beta. W 2021 r. wobec spółki Alfa ogłoszono upadłość. Wierzyciel zgłosił wierzytelność do masy upadłości. Pozostaje pytanie – czy i jak może dochodzić roszczeń wobec spółki Beta jako dłużnika rzeczowego?
Administracyjny tryb dochodzenia należności a upadłość
W przypadku dofinansowań unijnych stosuje się tryb administracyjnoprawny:
- właściwy organ wydaje decyzję określającą kwotę do zwrotu,
- na jej podstawie wystawiany jest administracyjny tytuł wykonawczy,
- egzekucja prowadzona jest według przepisów ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.
Podstawę prawną stanowi tu m.in. „art. 27 ust. 3 ustawy z dnia 3 kwietnia 2009 r. o wspieraniu zrównoważonego rozwoju sektora rybackiego z udziałem Europejskiego Funduszu Rybackiego (Dz.U. z 2021 r., poz. 664)”.
Sytuację komplikuje jednak ogłoszenie upadłości – zgodnie z zasadą uniwersalności postępowania upadłościowego, wszystkie wierzytelności powinny być zaspokajane w ramach masy upadłości. A to oznacza, że administracyjny tryb egzekucyjny zostaje w praktyce zablokowany.
Czy hipoteka wygasa wraz z umorzeniem długu upadłego?
Kluczowe pytanie brzmi: czy umorzenie zobowiązań dłużnika osobistego w postępowaniu upadłościowym powoduje również wygaśnięcie hipoteki na nieruchomości dłużnika rzeczowego?
Tutaj orzecznictwo jest niejednolite.
Pogląd 1 – hipoteka trwa mimo umorzenia długu
Według części doktryny i orzecznictwa, umorzenie wierzytelności w postępowaniu upadłościowym nie wpływa na odpowiedzialność dłużnika rzeczowego. Hipoteka ma charakter akcesoryjny, ale jej funkcją jest przede wszystkim gwarancja zaspokojenia wierzyciela, dlatego wygasa dopiero wraz z całkowitym zaspokojeniem długu.
W tym duchu wypowiedział się Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z dnia 24 stycznia 2020 r. (III CZP 53/19), wskazując, że:
„układ taki nie narusza praw wierzyciela wobec poręczyciela upadłego oraz współdłużnika upadłego ani praw wynikających z hipoteki, jeżeli były one ustanowione na mieniu osoby trzeciej. Hipoteka zatem może być realizowana co do całości zabezpieczonego długu”.
Pogląd 2 – hipoteka wygasa wraz z długiem
Z drugiej strony istnieje linia orzecznicza, zgodnie z którą wygaśnięcie wierzytelności głównej (np. na skutek umorzenia długu w upadłości) powoduje automatyczne wygaśnięcie hipoteki (art. 94 ustawy o księgach wieczystych i hipotece). Takie stanowisko zajmowały m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 7 października 2008 r. (III CSK 112/08) i z 10 lutego 2012 r. (II CSK 325/11).
Art. 291 prawa upadłościowego – układ a prawa wierzyciela
Warto zwrócić uwagę na „art. 291 ustawy – Prawo upadłościowe”, który stanowi:
„Jeżeli ogłoszono upadłość z możliwością zawarcia układu, układ nie narusza praw wierzyciela wobec poręczyciela upadłego oraz współdłużnika upadłego ani praw wynikających z hipoteki, zastawu, zastawu rejestrowego i hipoteki morskiej, jeżeli były one ustanowione na mieniu osoby trzeciej”.
Oznacza to, że w przypadku układu (a więc restrukturyzacji zadłużenia upadłego) wierzyciel wciąż może egzekwować roszczenia od dłużnika rzeczowego.
Problem pojawia się jednak wtedy, gdy upadłość prowadzi do likwidacji majątku, a zobowiązania dłużnika osobistego zostają umorzone. Wtedy brakuje przepisu wprost regulującego skutki wobec dłużnika rzeczowego.
Nowacja a hipoteka – art. 507 kodeksu cywilnego
Niektórzy przedstawiciele doktryny porównują układ zawarty w upadłości do nowacji (odnowienia zobowiązania), o której mowa w „art. 506 i 507 k.c.”.
Zgodnie z „art. 507 k.c.”:
„Jeżeli wierzytelność była zabezpieczona poręczeniem lub ograniczonym prawem rzeczowym ustanowionym przez osobę trzecią, poręczenie lub ograniczone prawo rzeczowe wygasa z chwilą odnowienia, chyba że poręczyciel lub osoba trzecia wyrazi zgodę na dalsze trwanie zabezpieczenia”.
Jeśli przyjąć tę koncepcję, hipoteka dłużnika rzeczowego mogłaby wygasnąć w przypadku układu albo umorzenia długu upadłego.
Przykład praktyczny
Spółka Omega otrzymała dotację unijną na modernizację floty rybackiej. Zabezpieczeniem była hipoteka umowna łączna na nieruchomości spółki Omega i spółki Sigma (powiązanej osobowo). Wobec Omegi ogłoszono upadłość, a następnie sąd zatwierdził układ, w którym wierzyciele zrezygnowali z części roszczeń.
- Wierzyciel może dochodzić pełnej kwoty roszczenia wobec Sigmy jako dłużnika rzeczowego – zgodnie z art. 291 prawa upadłościowego.
- Jeżeli jednak zamiast układu doszłoby do likwidacji i umorzenia długu Omegi, możliwość egzekwowania od Sigmy będzie zależeć od tego, jaką interpretację przyjmie sąd – czy hipoteka wygasła wraz z wierzytelnością, czy też trwa nadal jako niezależne zabezpieczenie.
Obecny stan prawny – niepewność dla wierzycieli
Jak podkreślił Sąd Najwyższy w sprawie III CZP 53/19, zagadnienie ma charakter systemowy i nierozstrzygnięty. Do dziś brak uchwały w składzie powiększonym, która jednoznacznie wskazałaby, czy hipoteka wygasa wraz z umorzeniem długu upadłego.
Dopóki nie zapadnie ostateczna uchwała, wierzyciel musi brać pod uwagę dwa możliwe scenariusze:
- Może dochodzić roszczeń od dłużnika rzeczowego (hipoteka trwa).
- Nie ma takiej możliwości (hipoteka wygasa wraz z wierzytelnością główną).
Wnioski praktyczne dla wierzycieli
📌 1. Analiza etapu postępowania upadłościowego
Sposób prowadzenia upadłości (układ vs. likwidacja) ma zasadnicze znaczenie dla dalszych możliwości dochodzenia roszczeń.
📌 2. Zgłaszanie wierzytelności do masy upadłości
Niezależnie od posiadanych zabezpieczeń, wierzyciel powinien zawsze zgłosić wierzytelność w upadłości.
📌 3. Monitorowanie orzecznictwa
Ze względu na brak jednolitej wykładni, wierzyciel musi śledzić rozstrzygnięcia sądów w podobnych sprawach.
📌 4. Konstruowanie umów zabezpieczających
W nowych umowach warto rozważyć dodatkowe zabezpieczenia (np. poręczenia, weksle), które zwiększą szansę na skuteczne dochodzenie należności.
Podstawa prawna
- art. 27 ust. 3 – ustawa z dnia 3 kwietnia 2009 r. o wspieraniu zrównoważonego rozwoju sektora rybackiego z udziałem Europejskiego Funduszu Rybackiego (Dz.U. z 2021 r., poz. 664)
- art. 291 – ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe (Dz.U. z 2023 r. poz. 280)
- art. 369 – Prawo upadłościowe (brzmienie sprzed 1 stycznia 2016 r.)
- art. 73, 74, 77 i 94 – ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz.U. z 2023 r. poz. 1465)
- art. 506–507 – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. z 2023 r. poz. 1610)
- art. 390 § 1 – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. z 2023 r. poz. 1550)
Tematy powiązane
- upadłość a hipoteka dłużnika rzeczowego
- egzekucja z nieruchomości obciążonej hipoteką w upadłości
- odpowiedzialność dłużnika rzeczowego za dług upadłego
- umorzenie wierzytelności a wygaśnięcie hipoteki