Temat ubezpieczenia wielokrotnego jest kluczowy dla przedsiębiorców, właścicieli nieruchomości i osób prywatnych, które chcą dodatkowo zabezpieczyć swój majątek poprzez zawarcie kilku umów ubezpieczenia. Przepisy prawa jasno jednak określają granice ochrony – nawet jeśli mamy kilka polis, nie możemy żądać wypłaty ponad faktyczną wysokość szkody. W przeciwnym razie doszłoby do bezpodstawnego wzbogacenia.
W niniejszym poradniku wyjaśnię:
- kiedy występuje ubezpieczenie wielokrotne,
- jakie są warunki stosowania zakazu wypłaty ponad szkodę,
- w jakich sytuacjach możliwe jest uzyskanie wyższego świadczenia,
- dlaczego obecne przepisy budzą wątpliwości i mogą wymagać zmian.
Podstawy prawne – art. 824¹ § 2 k.c.
Zgodnie z art. 824¹ § 2 Kodeksu cywilnego:
„Jeżeli ten sam przedmiot ubezpieczenia w tym samym czasie jest ubezpieczony od tego samego ryzyka u dwóch lub więcej ubezpieczycieli na sumy, które łącznie przewyższają jego wartość ubezpieczeniową, ubezpieczający nie może żądać świadczenia przenoszącego wysokość szkody. Między ubezpieczycielami każdy z nich odpowiada w takim stosunku, w jakim przyjęta przez niego suma ubezpieczenia pozostaje do łącznych sum wynikających z podwójnego lub wielokrotnego ubezpieczenia.”
Już z samego brzmienia przepisu wynikają istotne konsekwencje:
- ograniczenie dotyczy ubezpieczającego,
- zakaz powstaje, gdy spełnione są określone przesłanki,
- odpowiedzialność ubezpieczycieli rozkłada się proporcjonalnie do przyjętych sum ubezpieczenia.
Kiedy mamy do czynienia z ubezpieczeniem wielokrotnym?
Aby mówić o ubezpieczeniu wielokrotnym w rozumieniu art. 824¹ § 2 k.c., muszą być spełnione łącznie następujące przesłanki:
1. Ten sam przedmiot ubezpieczenia
- Przedmiotem ubezpieczenia mienia jest interes majątkowy, a nie samo dobro materialne.
- Ten sam interes musi przysługiwać tej samej osobie – to kluczowe.
✅ Ten sam interes oznacza połączenie dobra z osobą (np. właściciel budynku ubezpiecza swój własny interes w nim).
❌ Taki sam interes to np. sytuacja, gdy inny podmiot ma roszczenie hipoteczne do tego samego budynku – to już inny interes majątkowy.
2. Ten sam czas ochrony
- Nie chodzi o to, kiedy podpisano umowy, ale o materialny okres ubezpieczenia – czas, w którym ubezpieczyciel ponosi odpowiedzialność.
- Wystarczy nawet chwilowe nałożenie się okresów ochrony z różnych umów.
- Kluczowe jest, by w czasie tego nakładania się doszło do wypadku ubezpieczeniowego.
3. To samo ryzyko
- Chodzi o to samo konkretne zdarzenie, którego wystąpienie powoduje odpowiedzialność u kilku ubezpieczycieli.
- Nie jest istotne ogólne nazewnictwo ryzyka z ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej, ale faktyczna tożsamość zdarzenia.
4. Łączne sumy ubezpieczenia przewyższają wartość ubezpieczeniową
- Wartość ubezpieczeniowa to maksymalna szkoda, jaką może ponieść ubezpieczony.
- Jeśli suma wszystkich polis jest większa niż ta wartość, mamy spełnioną przesłankę.
Jak działa proporcjonalna odpowiedzialność?
Jeśli spełnione są powyższe przesłanki, a szkoda powstanie w czasie nakładania się okresów ubezpieczenia, wówczas:
- ubezpieczający nie może żądać odszkodowania przewyższającego faktyczną szkodę,
- każdy ubezpieczyciel wypłaca odszkodowanie w proporcji do przyjętej sumy ubezpieczenia względem sumy łącznej.
Przykład 1 – spełnione przesłanki
Pan Tomasz Wiśniewski ubezpieczył swoją restaurację wartą 1 mln zł:
- w Towarzystwie Alfa – suma 800 tys. zł,
- w Towarzystwie Beta – suma 600 tys. zł.
Łączna suma: 1,4 mln zł (więcej niż wartość).
Po pożarze szkoda wyniosła 500 tys. zł.
Rozliczenie:
- Alfa: 800 tys. / 1,4 mln = 57,14% → wypłaca 285 700 zł,
- Beta: 600 tys. / 1,4 mln = 42,86% → wypłaca 214 300 zł.
Pan Tomasz nie może żądać od obu łącznie więcej niż 500 tys. zł.
Gdy sumy nie przewyższają wartości ubezpieczeniowej – co wtedy?
Literalne brzmienie art. 824¹ § 2 k.c. wskazuje, że zakaz żądania odszkodowania przewyższającego szkodę dotyczy tylkosytuacji, gdy łączna suma ubezpieczenia przewyższa wartość ubezpieczeniową.
Powstaje więc pytanie: czy jeśli sumy są równe wartości lub niższe, można żądać świadczenia ponad szkodę?
Pogląd J.M. Kondka
- Brak przewyższenia sum nad wartością może oznaczać brak formalnego zakazu w tym przepisie.
- W takim przypadku – w teorii – mogłoby dojść do kumulacji świadczeń przewyższających szkodę.
- Jednak taki wniosek jest sprzeczny z ogólną zasadą odszkodowania (art. 361 k.c.), która nie dopuszcza wypłaty ponad faktyczną szkodę.
W praktyce, niezależnie od brzmienia art. 824¹ § 2 k.c., obowiązuje reguła:
📌 Odszkodowanie nie może prowadzić do wzbogacenia się poszkodowanego.
Przykład 2 – sumy równe wartości
Pani Magdalena Pawlak ubezpieczyła linię technologiczną wartą 500 tys. zł:
- w Towarzystwie Sigma – suma 250 tys. zł,
- w Towarzystwie Omega – suma 250 tys. zł.
Łączna suma: 500 tys. zł (równa wartości).
Doszło do awarii powodującej szkodę w wysokości 200 tys. zł.
Rozliczenie:
- Sigma: 250 tys. / 500 tys. = 50% → wypłaca 100 tys. zł,
- Omega: 250 tys. / 500 tys. = 50% → wypłaca 100 tys. zł.
Pani Magdalena nie może zażądać łącznie np. 300 tys. zł tylko dlatego, że każda polisa „pozwala” na wypłatę do 250 tys. zł.
Dlaczego zakaz świadczenia ponad szkodę jest logiczny?
- Odszkodowawczy charakter ubezpieczeń – świadczenie ma naprawić szkodę, a nie stanowić dodatkowego zysku.
- Brak uszczerbku = brak zobowiązania – jeśli szkoda została pokryta przez jednego ubezpieczyciela, drugi nie ma już podstaw do wypłaty.
- Unikanie bezpodstawnego wzbogacenia – nadwyżka ponad szkodę byłaby świadczeniem nienależnym (art. 410 k.c.).
Wyjątek – art. 824¹ § 3 k.c.
Przepis stanowi:
„W przypadku natomiast ubezpieczenia wielokrotnego, jeśli uzgodniono, że suma ubezpieczenia wypłacona przez ubezpieczyciela ma być wyższa od poniesionej szkody, zapłaty świadczenia w części przenoszącej wysokość szkody ubezpieczający może żądać tylko od tego ubezpieczyciela, z którym dokonał uzgodnienia.”
🔹 W praktyce oznacza to:
- Można umówić się z jednym ubezpieczycielem na wypłatę w kwocie przewyższającej szkodę (np. w formie ryczałtu).
- Takie świadczenie może mieć miejsce tylko w relacji z tym jednym ubezpieczycielem – nie można żądać dodatkowych pieniędzy od pozostałych.
Przykład 3 – zastosowanie art. 824¹ § 3 k.c.
Firma Tech-Master Sp. z o.o. ubezpieczyła halę produkcyjną w dwóch towarzystwach:
- w Towarzystwie Delta – suma 1 mln zł (zwykła umowa odszkodowawcza),
- w Towarzystwie Gamma – suma 500 tys. zł, z zapisanym w umowie ryczałtem +20% ponad szkodę.
Po pożarze szkoda wyniosła 400 tys. zł.
Rozliczenie:
- Delta: proporcjonalnie do udziału w sumie (1 mln z 1,5 mln) wypłaca 266 667 zł,
- Gamma: proporcjonalnie 133 333 zł + 20% nadwyżki (80 tys. zł) na podstawie odrębnego zapisu.
Łącznie firma otrzymuje 480 tys. zł, ale dodatkowe 80 tys. zł pochodzi wyłącznie z umowy z Towarzystwem Gamma.
Kontrowersje i wątpliwości w stosowaniu art. 824¹ § 2 k.c.
Eksperci, w tym J.M. Kondek, wskazują, że obecny zapis przepisu jest nieprecyzyjny:
- Milczy o ubezpieczonym – mówi tylko o ubezpieczającym, co może sugerować, że ubezpieczony (np. osoba trzecia) mógłby żądać wypłaty ponad szkodę.
- Wprowadza powtórzenie ogólnej zasady odszkodowania, co może być zbędne.
- Nie rozstrzyga jednoznacznie, jak postępować, gdy suma ubezpieczeń nie przewyższa wartości ubezpieczeniowej.
W praktyce jednak większość sporów rozstrzyga się na korzyść zasady: maksymalna wysokość odszkodowania = mniejsza z dwóch wartości: wysokość szkody lub suma ubezpieczenia.
Podsumowanie – najważniejsze zasady 📌
- Nie możesz żądać odszkodowania przewyższającego wysokość szkody przy ubezpieczeniu wielokrotnym, jeśli łączna suma ubezpieczeń przekracza wartość ubezpieczeniową.
- Ubezpieczenie wielokrotne występuje tylko wtedy, gdy:
- ubezpieczony jest ten sam interes majątkowy,
- w tym samym czasie trwa ochrona z co najmniej dwóch polis,
- ochrona dotyczy tego samego ryzyka,
- łączna suma ubezpieczeń jest wyższa niż wartość ubezpieczeniowa.
- Nawet gdy suma ubezpieczeń nie przewyższa wartości ubezpieczeniowej, w praktyce i tak nie wolno żądać wypłaty ponad szkodę, bo obowiązuje ogólna zasada odszkodowania (art. 361 k.c.).
- Rozliczenie między ubezpieczycielami jest proporcjonalne do udziału sumy z danej polisy w łącznej sumie wszystkich polis.
- Wyjątek – jeśli w jednej umowie zapisano prawo do wypłaty ponad szkodę (art. 824¹ § 3 k.c.), dodatkowe świadczenie można uzyskać tylko od tego konkretnego ubezpieczyciela.
- Obecne przepisy budzą wątpliwości interpretacyjne i w ocenie ekspertów wymagają doprecyzowania przez ustawodawcę.
Praktyczne wskazówki dla przedsiębiorców i osób prywatnych
- 📄 Przed podpisaniem kolejnej polisy sprawdź, czy zakres ryzyka nie pokrywa się z już istniejącą ochroną.
- 📊 Zlicz sumy ubezpieczenia – jeśli łącznie przekraczają wartość ubezpieczeniową, wejdzie w grę mechanizm proporcjonalnego podziału odpowiedzialności.
- ⚠️ Nie licz na „zarobek” z kilku polis – przepisy i tak ograniczą wypłatę do wysokości szkody.
- 🤝 Negocjuj indywidualne zapisy – jeśli chcesz świadczenia ryczałtowego lub powyżej szkody, wprowadź to wyraźnie w umowie z jednym ubezpieczycielem.
- 📚 Prowadź dokumentację szkód – ubezpieczyciele mogą wymagać informacji o innych polisach i wypłatach.
Podstawa prawna
- art. 824¹ § 2, § 3 – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. 1964 Nr 16 poz. 93 z późn. zm.)
- art. 361 § 1 i 2 – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (zasada pełnego odszkodowania)
Tematy porad zawartych w poradniku
- ubezpieczenie wielokrotne odszkodowanie
- art. 824¹ kodeks cywilny interpretacja
- zasada proporcjonalności w ubezpieczeniach
- prawo do świadczenia ponad szkodę
Przydatne linki urzędowe
- Kodeks cywilny: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19640160093
- Komisja Nadzoru Finansowego: https://www.knf.gov.pl/
- Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów: https://www.uokik.gov.pl/