Autorskie prawa osobiste to nie tylko prawo do oznaczania dzieła imieniem i nazwiskiem czy prawo do integralności utworu. Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych przewiduje także szereg innych uprawnień, które mają szczególne znaczenie w praktyce. Należą do nich m.in.:
- prawo dostępu do dzieła,
- uprawnienia twórcy w przypadku decyzji o zniszczeniu oryginału utworu plastycznego,
- prawo odstąpienia od umowy lub jej wypowiedzenia z uwagi na istotne interesy twórcze.
W dalszej części poradnika omawiamy je szczegółowo.
Prawo dostępu do dzieła
Zgodnie z ustawą:
„Nabywca oryginału utworu jest obowiązany udostępnić go twórcy w takim zakresie, w jakim jest to niezbędne do wykonywania prawa autorskiego. Nabywca oryginału może jednak domagać się od twórcy odpowiedniego zabezpieczenia oraz wynagrodzenia za korzystanie” (art. 52 ust. 3 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych).
Kiedy aktualizuje się prawo dostępu do dzieła?
Prawo to znajduje zastosowanie w sytuacji, gdy:
- oryginał utworu znajduje się w posiadaniu osoby trzeciej,
- jest to jedyny egzemplarz, którego twórca potrzebuje, aby korzystać ze swoich praw autorskich.
Dotyczy to m.in. sytuacji, gdy twórca:
- chce sporządzić katalog swoich dzieł,
- musi przygotować dokumentację artystyczną,
- pragnie zaprezentować dorobek twórczy np. podczas wystawy.
Prawo to nazywane jest również prawem dostępu do oryginału dzieła.
Egzemplarz niebędący oryginałem
Literalne brzmienie przepisu wskazuje, że chodzi wyłącznie o oryginał. Jednak Sąd Najwyższy w wyroku z 3 września 1998 r. (I CKN 818/97, OSNC 1999/1, poz. 21) stwierdził, że istnieją powody, aby stosować ten przepis w drodze analogii także do egzemplarza, który nie ma cech oryginału. Dotyczy to sytuacji, gdy:
- istnieje tylko jeden taki egzemplarz,
- dostęp do niego jest konieczny do wykonania praw twórcy, np. do publikacji dzieła czy udokumentowania dorobku.
Ograniczenia i obowiązki
- Właściciel oryginału nie ma obowiązku dbania o dzieło ani zabezpieczania go przed zniszczeniem.Zniszczenie egzemplarza – poza szczególnymi przypadkami dzieł plastycznych w miejscach publicznych – nie jest traktowane jako naruszenie autorskich praw osobistych.
- Twórca musi zapewnić zabezpieczenie i ewentualne wynagrodzenie właścicielowi za korzystanie z dzieła.
📌 Przykład
Rzeźbiarz z Gdańska sprzedał swoją unikalną rzeźbę prywatnemu kolekcjonerowi. Po latach chciał przygotować katalog swoich dzieł. Ponieważ był to jedyny egzemplarz, mógł żądać od nabywcy udostępnienia rzeźby. Kolekcjoner miał jednak prawo domagać się od artysty pokrycia kosztów związanych z transportem i zabezpieczeniem obiektu.
Prawa twórcy w przypadku podjęcia decyzji o zniszczeniu oryginalnego egzemplarza utworu plastycznego
Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych przewiduje szczególne regulacje chroniące twórców w sytuacji, gdy właściciel oryginalnego egzemplarza utworu plastycznego (np. obrazu, grafiki, rzeźby) zdecyduje się go zniszczyć.
Podstawowa zasada
„W razie podjęcia decyzji o zniszczeniu oryginalnego egzemplarza utworu plastycznego znajdującego się w miejscu publicznie dostępnym właściciel jest obowiązany złożyć twórcy utworu lub jego bliskim ofertę sprzedaży, jeżeli porozumienie się z nim, celem złożenia oferty, jest możliwe. Górną granicę ceny określa wartość materiałów. Jeżeli sprzedaż nie jest możliwa, właściciel jest obowiązany umożliwić twórcy sporządzenie kopii bądź – zależnie od rodzaju utworu – stosownej dokumentacji” (art. 32 ust. 2 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych).
Co to oznacza w praktyce?
- Oferta sprzedaży – zanim właściciel zniszczy dzieło, musi zaproponować jego odkupienie twórcy lub jego bliskim.
- cena sprzedaży nie może być wyższa niż wartość użytych materiałów,
- oferta nie może być obwarowana warunkami ani terminami.
- Możliwość dokumentacji – gdy sprzedaż jest niemożliwa (np. mural, graffiti, dzieło nierozerwalnie związane z podłożem), właściciel musi umożliwić artyście sporządzenie kopii lub innej dokumentacji.
Zakres regulacji
Przepis ma wąski charakter – dotyczy wyłącznie:
- oryginalnych egzemplarzy utworów plastycznych,
- wystawionych w miejscach publicznie dostępnych.
Nie obejmuje natomiast np. prywatnych obrazów trzymanych w domowej kolekcji.
Kolizja prawa własności i prawa autorskiego
Prawo własności daje właścicielowi prawo do swobodnego dysponowania rzeczą, w tym do jej zniszczenia. Jednak zniszczenie dzieła plastycznego może w praktyce oznaczać unicestwienie jego istnienia. Dlatego ustawodawca wyważa te dwa interesy – właściciela i twórcy.
Jak wskazuje doktryna, „nie można automatycznie przyjmować, że właściciel ma zawsze pierwszeństwo przed twórcą”. Każdy przypadek należy analizować indywidualnie, biorąc pod uwagę:
- charakter i właściwości dzieła,
- okoliczności jego powstania,
- relacje umowne między właścicielem a twórcą,
- sposób utrwalenia dzieła (np. czy można je oddzielić od nośnika).
📌 Przykład
Galeria sztuki w Warszawie planowała wyburzenie części budynku, na którego ścianie znajdował się mural autorstwa znanego artysty. Ponieważ mural stanowił oryginalny egzemplarz utworu plastycznego w miejscu publicznym, galeria miała obowiązek zaoferować artyście odkupienie dzieła. Gdyby to było niemożliwe (np. ze względu na brak możliwości oddzielenia od ściany), artysta musiałby mieć zapewnioną możliwość wykonania dokumentacji fotograficznej i filmowej, która pozwoli zachować jego dorobek.
Prawo odstąpienia od umowy lub jej wypowiedzenia ze względu na istotne interesy twórcy
Twórca może w pewnych sytuacjach jednostronnie zakończyć stosunek umowny, nawet jeśli druga strona wywiązuje się ze swoich obowiązków. Uprawnienie to wynika z przepisu:
„Twórca może odstąpić od umowy lub ją wypowiedzieć ze względu na swoje istotne interesy twórcze” (art. 56 ust. 1 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych).
Na czym polega to prawo?
- Twórca może powołać się na swoje istotne interesy twórcze, nawet jeśli obowiązuje zasada pacta sunt servanda(umów należy dotrzymywać).
- Dotyczy to zarówno umów przenoszących prawa autorskie majątkowe, jak i umów licencyjnych.
- Wyjątkiem są umowy dotyczące:
- utworów architektonicznych i architektoniczno-urbanistycznych,
- utworów audiowizualnych,
- utworów zamówionych w celu eksploatacji w dziele audiowizualnym (art. 56 ust. 4).
Kiedy można z tego skorzystać?
W orzecznictwie (wyrok SA w Warszawie z 26.01.2015 r., I ACa 1046/14, LEX nr 1667671) wskazano, że przepis ten należy stosować przede wszystkim wtedy, gdy istotne interesy twórcze pojawiły się po zawarciu umowy.
Za istotne interesy twórcze uznaje się przede wszystkim interesy osobiste, które:
- mają związek z danym utworem,
- są na tyle ważne, że uzasadniają zerwanie umowy,
- muszą być oceniane obiektywnie w kontekście okoliczności sprawy.
Przykłady istotnych interesów twórczych
- Utwór przestał odpowiadać przekonaniom twórcy (np. zmianie uległy jego poglądy polityczne, religijne, artystyczne).
- Utwór stał się nieaktualny – np. praca naukowa oparta na błędnych badaniach albo książka prawnicza uwzględniająca uchylone przepisy.
- Sposób korzystania z dzieła zgodnie z umową zagraża reputacji twórcy, np. dzieło jest przedstawiane w kontekście, który podważa jego dorobek.
Nie każdy interes może być podstawą rozwiązania umowy – musi być istotny i powiązany z twórczością.
Obowiązki i ograniczenia
- Twórca musi wskazać konkretny interes twórczy, który chroni poprzez odstąpienie lub wypowiedzenie umowy.
- Zakończenie umowy musi być realnie zdolne do zapobieżenia naruszeniu tych interesów albo do usunięcia jego skutków.
- Jeśli umowa została już wykonana (utwór został przyjęty), druga strona może żądać od twórcy zabezpieczenia kosztów, które poniosła w związku z umową (art. 56 ust. 3).
- Wyjątek: kosztów nie można żądać, gdy zaniechanie rozpowszechniania wynika z okoliczności, za które twórca nie odpowiada.
- Jeśli twórca w ciągu 2 lat od odstąpienia lub wypowiedzenia zamierza ponownie korzystać z utworu, musi zaoferować to nabywcy lub licencjobiorcy, wyznaczając im odpowiedni termin (art. 56 ust. 2).
📌 Przykład
Autorka książki socjologicznej zawarła umowę wydawniczą. Po jej podpisaniu zorientowała się, że część badań, na których oparła publikację, została poważnie skrytykowana i uznana za nierzetelną. Uważała, że wydanie książki mogłoby zaszkodzić jej reputacji jako badaczki. Skorzystała więc z prawa odstąpienia od umowy, powołując się na istotne interesy twórcze. Wydawnictwo mogło jednak domagać się zabezpieczenia kosztów poniesionych na przygotowanie druku.
Podstawa prawna
- art. 52 ust. 3 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 32 ust. 2 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 56 ust. 1–4 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
Tematy porad zawartych w poradniku
- prawo dostępu do oryginału dzieła przez twórcę
- zniszczenie dzieła plastycznego a prawa autorskie
- odstąpienie od umowy z uwagi na istotne interesy twórcze