Autorskie prawa majątkowe to podstawowy element ochrony interesów twórców. To właśnie dzięki nim autor decyduje o tym, jak jego utwór jest wykorzystywany, komu go udostępnia i jakie korzyści finansowe z tego czerpie. W tym poradniku omawiam szczegółowo, czym są autorskie prawa majątkowe, jakie obejmują uprawnienia oraz w jakich sytuacjach twórcy należy się wynagrodzenie.
Czym są autorskie prawa majątkowe?
Zgodnie z ustawą o prawie autorskim:
„Jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, twórcy przysługuje wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu” (art. 17 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych).
Co to oznacza w praktyce? Twórca ma pełną kontrolę nad tym, jak jego dzieło jest wykorzystywane, chyba że przepisy prawa przewidują wyjątki (np. dozwolony użytek prywatny czy publiczny). Konstrukcja ta przypomina rozwiązania z prawa własności – tak jak właściciel rzeczy może korzystać z niej i czerpać z niej pożytki, tak samo twórca ma prawo do decydowania o losach swojego utworu.
Prawo do korzystania z utworu
Prawo to obejmuje szeroki katalog czynności faktycznych i prawnych, dzięki którym inni mogą zapoznać się z dziełem. Chodzi m.in. o:
- utrwalanie i zwielokrotnianie utworu – np. drukowanie książki, kopiowanie płyty CD, zapisywanie pliku cyfrowego,
- rozpowszechnianie – np. sprzedaż egzemplarzy książki, udostępnianie muzyki online, emisja filmu w telewizji czy serwisie VOD,
- udostępnianie utworu publiczności – zarówno poprzez egzemplarze materialne, jak i w formie cyfrowej.
⚠️ Ważne: Samo korzystanie z utworu w sensie zapoznawania się z nim (np. czytanie książki, oglądanie filmu w kinie, słuchanie muzyki na własnym odtwarzaczu) nie jest uznawane za korzystanie w rozumieniu prawa autorskiego. Oznacza to, że odbiorca, który tylko konsumuje treść dzieła, nie narusza praw twórcy.
Przykład:
Pani Marta kupiła powieść w księgarni i przeczytała ją w całości. Nie musiała pytać autora o zgodę ani płacić dodatkowego wynagrodzenia – nabyła egzemplarz legalnie. Inaczej byłoby, gdyby zeskanowała książkę i rozpowszechniła ją w internecie – wówczas wkroczyłaby w pole eksploatacji zastrzeżone dla autora.
Prawo do rozporządzania utworem
Rozporządzanie to prawo do decydowania, co dalej dzieje się z utworem na płaszczyźnie prawnej. Obejmuje ono m.in.:
- przeniesienie autorskich praw majątkowych na inną osobę (np. sprzedaż praw do książki wydawnictwu),
- udzielenie licencji (np. pozwolenie firmie na użycie zdjęcia w reklamie w zamian za wynagrodzenie),
- inne czynności prawne, które skutkują nadaniem innym podmiotom prawa do korzystania z dzieła.
To właśnie dzięki prawu do rozporządzania twórca może zarabiać na swoich dziełach poprzez różne modele biznesowe – od sprzedaży praw, przez licencjonowanie, aż po dystrybucję na własny rachunek.
Przykład:
Pan Krzysztof, fotograf, udzielił agencji marketingowej licencji na wykorzystanie jego zdjęcia w kampanii reklamowej. Agencja mogła legalnie korzystać z fotografii, ale prawa majątkowe nadal pozostały przy autorze.
Prawo do wynagrodzenia za korzystanie z utworu
Oprócz prawa do korzystania i rozporządzania utworem, twórca ma również prawo do wynagrodzenia w określonych ustawowo sytuacjach. Co istotne, to prawo przysługuje niezależnie od tego, czy autor korzysta z innych uprawnień.
Ustawodawca przewidział kilka szczególnych kategorii wynagrodzenia:
- dozwolony użytek publiczny – np. wynagrodzenie za kopiowanie fragmentów dzieł przez szkoły czy instytucje naukowe (art. 25 ust. 2, art. 27¹ ust. 2, art. 28 ust. 4, art. 33 pkt 3 pr. aut.),
- droit de suite – czyli prawo twórcy do udziału w cenie odsprzedaży dzieł sztuki (art. 19 ust. 1, art. 19¹ pr. aut.),
- opłaty renumeracyjne – np. opłaty od producentów i importerów urządzeń kopiujących, jak drukarki czy nagrywarki (art. 20 ust. 2–4, art. 20¹ pr. aut.),
- wynagrodzenie za korzystanie z utworów audiowizualnych – przysługujące twórcom filmów i innych dzieł audiowizualnych (art. 70 ust. 2¹ pr. aut.).
Podstawa prawna
- art. 17 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 140 – Kodeks cywilny
- art. 19 ust. 1, art. 19¹ – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 20 ust. 2–4, art. 20¹ – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 25 ust. 2, art. 27¹ ust. 2, art. 28 ust. 4, art. 33 pkt 3 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 70 ust. 2¹ – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
Tematy porad zawartych w poradniku
- autorskie prawa majątkowe katalog uprawnień
- prawo do korzystania i rozporządzania utworem
- wynagrodzenie twórcy z tytułu praw autorskich
- czym jest droit de suite w prawie autorskim