Ustalenie, który urząd skarbowy lub inny organ administracji skarbowej powinien prowadzić daną sprawę podatkową, to nie tylko kwestia formalna. Od właściwego przypisania sprawy zależy, czy postępowanie będzie prowadzone zgodnie z prawem, a decyzja – skuteczna. Właściwość miejscowa to więc jeden z fundamentów prawidłowego działania organów podatkowych.
W praktyce przedsiębiorcy często pytają: „Który urząd skarbowy jest dla mnie właściwy?”, „Czy mogę wybrać urząd?”, „Co się dzieje, jeśli firma działa w kilku województwach?”. Odpowiedź zależy od dwóch kluczowych elementów: terytorialnego zasięgu działania organu oraz kryterium przypisania sprawy do danego terytorium.
Czym jest właściwość miejscowa organu podatkowego?
Właściwość miejscowa określa, na jakim obszarze dany organ ma prawo działać i podejmować decyzje podatkowe. Aby ustalić, który organ podatkowy powinien rozpatrzyć konkretną sprawę, należy wziąć pod uwagę dwa czynniki:
- Terytorialny zasięg działania organu – czyli granice geograficzne jego kompetencji.
- Kryterium przypisania spraw – czyli zasady, według których ustala się, do którego urzędu należy dana sprawa (np. miejsce zamieszkania podatnika, miejsce położenia nieruchomości, miejsce prowadzenia działalności).
Różne ustawy podatkowe mogą stosować różne kryteria, a czasem wprowadzać wyjątki od ogólnej zasady.
Terytorialny zasięg działania organów podatkowych
Zasięg działania organów podatkowych w Polsce jest ustalony na podstawie ustawy o Krajowej Administracji Skarbowej (u.KAS) oraz rozporządzeń Ministra Finansów.
Zgodnie z art. 11 ust. 5 ustawy o KAS,
„terytorialny zasięg działania organów Krajowej Administracji Skarbowej określa w drodze rozporządzenia minister właściwy do spraw finansów publicznych w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw administracji publicznej, uwzględniając potrzebę właściwej organizacji wykonywania zadań”.
Na tej podstawie terytorialny zasięg poszczególnych organów przedstawia się następująco:
1. Naczelnicy urzędów skarbowych
Ich zasięg działania obejmuje powiaty – w tym wchodzące w ich skład gminy, miasta na prawach powiatu lub ich części.
W Polsce funkcjonuje około 400 urzędów skarbowych, każdy odpowiedzialny za konkretny obszar.
2. Naczelnicy urzędów celno-skarbowych i dyrektorzy izb administracji skarbowej
Każdy z 16 naczelników urzędów celno-skarbowych oraz 16 dyrektorów izb administracji skarbowej działa na obszarze jednego województwa.
3. Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej i Szef KAS
Te dwa organy mają zasięg ogólnokrajowy, obejmujący całe terytorium Polski.
Oznacza to, że mogą wydawać interpretacje lub decyzje bez względu na miejsce siedziby podatnika.
Zasięg działania organów samorządowych
Nie wszystkie sprawy podatkowe prowadzi Krajowa Administracja Skarbowa. W niektórych przypadkach właściwe są organy samorządowe, takie jak:
- wójt, burmistrz lub prezydent miasta – właściwi na obszarze swojej gminy lub miasta na prawach powiatu,
- starosta – działa w granicach powiatu,
- marszałek województwa – jego kompetencje obejmują całe województwo,
- samorządowe kolegia odwoławcze (SKO) – rozpatrują odwołania i obejmują obszar kilku powiatów w ramach jednego województwa.
Przykład:
W województwie lubelskim działa cztery samorządowe kolegia odwoławcze, każde dla innego obszaru. Przedsiębiorca z Chełma odwołujący się od decyzji wójta gminy Chełm trafi ze swoją sprawą do SKO właściwego dla powiatu chełmskiego, a nie np. do kolegium w Lublinie.
Kryterium przypisania spraw do konkretnego urzędu
Drugim, równie istotnym elementem określania właściwości miejscowej jest kryterium, na podstawie którego przypisuje się sprawy do odpowiednich organów.
Zgodnie z art. 17 § 1 Ordynacji podatkowej (o.p.):
„Właściwość miejscową organów podatkowych ustala się według adresu miejsca zamieszkania albo adresu siedziby podatnika, płatnika, inkasenta lub podmiotu, na którym ciążą szczególne obowiązki wynikające z przepisów prawa podatkowego, albo który zamierza skorzystać z uprawnień wynikających z tych przepisów.”
W praktyce oznacza to, że:
- dla osób fizycznych decyduje adres zamieszkania,
- dla firm i innych osób prawnych – adres siedziby.
Jednak ta ogólna zasada obowiązuje tylko wtedy, gdy ustawy podatkowe nie przewidują innych reguł. W wielu podatkach wprowadzono bowiem szczególne kryteria, które mają pierwszeństwo.
Szczególne kryteria w poszczególnych podatkach
Niektóre ustawy podatkowe przyjmują takie samo kryterium jak Ordynacja podatkowa (miejsce zamieszkania lub siedziba), inne – zupełnie odmienne.
Oto najważniejsze przykłady:
| Podatek / Opłata | Kryterium właściwości miejscowej |
|---|---|
| Podatek akcyzowy | miejsce wykonania czynności lub wystąpienia stanu faktycznego podlegającego opodatkowaniu |
| Podatek rolny, leśny, od nieruchomości, PCC od nieruchomości | miejsce położenia nieruchomości |
| Opłata skarbowa | miejsce złożenia dokumentu pełnomocnictwa |
| Podatek VAT, CIT, PIT | co do zasady – siedziba lub miejsce zamieszkania podatnika (chyba że rozporządzenie Ministra Finansów stanowi inaczej) |
📄 Przykład praktyczny:
Spółka „EcoPlant” z siedzibą w Katowicach kupiła działkę inwestycyjną w Gliwicach.
- Dla rozliczenia podatku od nieruchomości właściwy będzie urząd miasta Gliwice (miejsce położenia nieruchomości).
- Natomiast dla rozliczeń CIT właściwym pozostanie urząd skarbowy w Katowicach (miejsce siedziby spółki).
Rozporządzenia Ministra Finansów – modyfikacje właściwości
Na podstawie upoważnienia zawartego w art. 17 § 2 Ordynacji podatkowej, minister właściwy do spraw finansów publicznych może określać właściwość miejscową organów podatkowych w drodze rozporządzenia – w szczególności dla niektórych kategorii podatników lub zobowiązań.
W takich rozporządzeniach minister uwzględnia m.in.:
- miejsce zamieszkania lub siedziby podatnika (także za granicą),
- miejsce uzyskiwania dochodów,
- miejsce położenia przedmiotu opodatkowania.
Rozporządzenia te mogą mieć trzy funkcje:
- Doprecyzowanie zasad – np. wskazanie, że „miarodajny jest adres siedziby ujawniony w rejestrze przedsiębiorców KRS, a gdy go brak – w umowie lub statucie”.
- Wskazanie konkretnych urzędów skarbowych właściwych dla określonych grup podatników (np. przedsiębiorców zagranicznych).
- Wprowadzenie odmiennych kryteriów ustalania właściwości, gdy uzasadnia to charakter podatku.
Przykład:
Minister Finansów wskazał, że w przypadku podatników niebędących rezydentami, którzy osiągają dochody w Polsce z działalności gospodarczej, właściwym miejscowo urzędem jest ten, w którego zasięgu prowadzona jest działalność, a nie miejsce siedziby zagranicznej spółki.
Szczególne przypadki ustalania właściwości miejscowej
Niektóre podatki i opłaty lokalne mają własne, szczególne kryteria ustalania właściwego organu. Wynika to z faktu, że w tych podatkach kluczowy jest charakter przedmiotu opodatkowania, a nie miejsce zamieszkania lub siedziby podatnika.
Podatek od spadków i darowizn
Minister Finansów, korzystając z upoważnienia z art. 17 § 2 Ordynacji podatkowej, określił szczegółowe zasady dla podatku od spadków i darowizn.
W tym przypadku kryterium właściwości miejscowej jest:
- miejsce położenia nieruchomości, jeśli przedmiotem nabycia jest:
- nieruchomość,
- użytkowanie wieczyste,
- spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego lub użytkowego,
- prawo do domu jednorodzinnego w spółdzielni mieszkaniowej,
- nieodpłatne użytkowanie lub służebność.
Jeśli nieruchomości znajdują się w zasięgu działania jednego naczelnika urzędu skarbowego, to właśnie ten urząd jest właściwy.
Natomiast gdy nieruchomości położone są na obszarze więcej niż jednego urzędu, właściwy jest organ ze względu na ostatnie miejsce pobytu spadkodawcy.
📄 Przykład:
Pan Henryk, mieszkaniec Krakowa, pozostawił po sobie mieszkanie w Krakowie i działkę w Wieliczce. W takiej sytuacji właściwy miejscowo będzie Naczelnik Urzędu Skarbowego Kraków-Podgórze – według ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy, a nie położenia poszczególnych nieruchomości.
Opłaty lokalne
W przypadku niektórych opłat lokalnych (np. opłaty targowej, miejscowej, uzdrowiskowej czy reklamowej) Minister Finansów również określił szczególne kryteria ustalania właściwości.
Są nimi odpowiednio:
- miejsce położenia targowiska – dla opłaty targowej,
- miejsce poboru opłaty miejscowej lub uzdrowiskowej – dla gmin uzdrowiskowych i turystycznych,
- miejsce usytuowania tablic lub urządzeń reklamowych – dla opłaty reklamowej.
Wszystkie te opłaty są pobierane przez organy samorządowe, czyli wójta, burmistrza lub prezydenta miasta właściwego dla danego obszaru.
Właściwość pochodna – następstwo prawne i odpowiedzialność osób trzecich
Nie zawsze podatnik sam jest stroną postępowania. W wielu sytuacjach odpowiedzialność podatkowa może dotyczyć osoby trzeciej (np. członka zarządu spółki) lub następcy prawnego (np. spadkobiercy przedsiębiorcy). W takich przypadkach ustawodawca wprowadził tzw. pochodne kryteria właściwości miejscowej.
Odpowiedzialność podatkowa osób trzecich
Zgodnie z art. 17a Ordynacji podatkowej,
„w sprawach orzekania o odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej właściwy jest organ podatkowy ze względu na podatnika, płatnika lub inkasenta”.
Oznacza to, że np. jeśli członek zarządu odpowiada za zaległości podatkowe spółki z siedzibą w Poznaniu, sprawę prowadzi urząd skarbowy właściwy dla tej spółki, a nie dla miejsca zamieszkania członka zarządu.
Następstwo prawne spadkobierców
Z kolei art. 17b Ordynacji podatkowej stanowi, że:
„w sprawach dotyczących praw i obowiązków podatnika, płatnika lub inkasenta, przejętych przez następcę prawnego, właściwy jest organ podatkowy ze względu na ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy”.
Podobną zasadę stosuje się wobec przedsiębiorstwa w spadku – tu organem właściwym jest ten sam, który był właściwy dla zmarłego przedsiębiorcy w dniu jego śmierci.
📚 Przykład:
Pani Krystyna prowadziła działalność gospodarczą w Gdańsku. Po jej śmierci syn, jako następca prawny, kontynuuje rozliczenia. Właściwym organem nadal pozostaje Urząd Skarbowy Gdańsk-Śródmieście, nawet jeśli syn zamieszkuje w innym mieście.
Rozwiązania pomocnicze (subsydiarne) – gdy nie da się ustalić właściwości
Czasem nie da się ustalić właściwości miejscowej na podstawie żadnego z opisanych wyżej kryteriów. W takich wyjątkowych przypadkach stosuje się zasadę ultima ratio – czyli wskazanie przez przepisy konkretnego urzędu, niezależnie od położenia podatnika czy przedmiotu opodatkowania.
Najczęściej takim organem jest Naczelnik Trzeciego Urzędu Skarbowego Warszawa-Śródmieście, np.:
- w przypadku podatku akcyzowego,
- w podatku od czynności cywilnoprawnych (PCC),
- w podatku od gier.
Podobne rozwiązanie stosuje się wobec podatników zagranicznych, prowadzących działalność gospodarczą w więcej niż jednym województwie:
- dla podatku dochodowego od osób fizycznych (PIT) – właściwy jest Trzeci Urząd Skarbowy Warszawa-Śródmieście,
- dla podatku dochodowego od osób prawnych (CIT) – Pierwszy Mazowiecki Urząd Skarbowy w Warszawie.
📄 Przykład:
Amerykańska spółka „GlobalTrade Inc.” prowadzi działalność w Poznaniu, Wrocławiu i Krakowie. Nie ma siedziby w Polsce. W takiej sytuacji właściwy do wszystkich spraw podatkowych będzie Pierwszy Mazowiecki Urząd Skarbowy w Warszawie, niezależnie od miejsca prowadzenia działalności.
Właściwość miejscowa dla podatników o istotnym znaczeniu gospodarczym
Ustawodawca dopuścił możliwość, że żadne z powyższych kryteriów nie będzie miało zastosowania, jeśli chodzi o podatników i płatników o szczególnym znaczeniu gospodarczym lub społecznym.
Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Rozwoju i Finansów, do tej kategorii zalicza się m.in.:
- podatkowe grupy kapitałowe i spółki wchodzące w ich skład,
- banki, zakłady ubezpieczeń, fundusze inwestycyjne,
- oddziały i przedstawicielstwa przedsiębiorstw zagranicznych,
- spółki giełdowe,
- podmioty, które osiągnęły przychód netto co najmniej 5 mln euro rocznie.
Dla takich podatników właściwymi miejscowo organami są wyspecjalizowane urzędy skarbowe, tzw. „duże urzędy skarbowe”, których w Polsce jest 20.
Każdy z nich działa na obszarze całego województwa (lub jego części – np. w województwach mazowieckim, śląskim i wielkopolskim).
📄 Przykład:
Spółka „PolTech SA” osiągnęła w 2024 roku przychód przekraczający 200 mln zł. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Finansów, jej rozliczeniami zajmuje się Śląski Urząd Skarbowy w Katowicach, jako urząd wyspecjalizowany dla dużych podatników.
Wyjątkowy przypadek – gdy podatnik może sam wybrać urząd skarbowy
W zasadzie podatnik nie ma prawa wyboru organu podatkowego. Jednak istnieją dwa wyjątki, przewidziane w szczególnych ustawach:
1. Podatek akcyzowy
Zgodnie z ustawą o podatku akcyzowym, jeśli czynności podlegające opodatkowaniu wykonywane są na obszarze działania dwóch lub więcej organów podatkowych, podatnik może sam wybrać urząd, składając oświadczenie do:
- wybranego organu,
- oraz pozostałych organów potencjalnie właściwych.
2. Podatek od czynności cywilnoprawnych (PCC)
W przypadku ustanowienia hipoteki przez kilka podmiotów, ustawa o PCC pozwala, by właściwym miejscowo był urząd według miejsca zamieszkania lub siedziby jednego z podmiotów.
Oznacza to, że współkredytobiorcy mogą zdecydować, który urząd będzie właściwy dla całej transakcji.
📚 Przykład:
Trzy spółki z różnych województw ustanawiają wspólną hipotekę na nieruchomości w Krakowie. Mogą wskazać, że właściwym będzie urząd skarbowy w Warszawie – siedziby jednej z nich. To pozwala uprościć rozliczenie i uniknąć sporów kompetencyjnych.
Właściwość organu odwoławczego
Na koniec warto pamiętać, że organ odwoławczy (np. dyrektor izby administracji skarbowej) ustalany jest zawsze według siedziby organu pierwszej instancji.
Oznacza to, że jeśli decyzję wydał Naczelnik Urzędu Skarbowego w Poznaniu, to odwołanie rozpatrzy Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu, niezależnie od miejsca zamieszkania podatnika.
📚 Podstawa prawna
- art. 11 ust. 5 – ustawa z dnia 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej (Dz.U. z 2024 r. poz. 166 z późn. zm.)
- art. 17 § 1–2, art. 17a, art. 17b – ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2024 r. poz. 238 z późn. zm.)
- ustawa z dnia 6 grudnia 2008 r. o podatku akcyzowym (Dz.U. z 2024 r. poz. 85 z późn. zm.)
- ustawa z dnia 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych (Dz.U. z 2024 r. poz. 1285 z późn. zm.)
- ustawa z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych (Dz.U. z 2024 r. poz. 390 z późn. zm.)
- ustawa z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym (Dz.U. z 2024 r. poz. 449 z późn. zm.)
- ustawa z dnia 30 października 2002 r. o podatku leśnym (Dz.U. z 2024 r. poz. 543 z późn. zm.)
- ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (Dz.U. z 2024 r. poz. 168 z późn. zm.)
- ustawa z dnia 16 listopada 2006 r. o opłacie skarbowej (Dz.U. z 2024 r. poz. 197 z późn. zm.)
- rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 22 sierpnia 2023 r. w sprawie właściwości organów Krajowej Administracji Skarbowej (Dz.U. z 2023 r. poz. 1804)
- rozporządzenie Ministra Rozwoju i Finansów z dnia 28 grudnia 2016 r. w sprawie określenia kategorii podatników i płatników o istotnym znaczeniu gospodarczym oraz właściwych dla nich naczelników urzędów skarbowych (Dz.U. z 2016 r. poz. 2286)
📌 Tematy zawarte w poradniku
- właściwość miejscowa organów podatkowych w Polsce
- urząd skarbowy właściwy dla przedsiębiorcy
- rozporządzenie Ministra Finansów o właściwości urzędów skarbowych
- kryteria ustalania właściwości miejscowej w podatkach
- urząd skarbowy dla zagranicznych podatników i dużych firm