Prowadząc działalność gospodarczą, przedsiębiorca często styka się z różnymi urzędami skarbowymi, celno-skarbowymi czy samorządowymi. Nie każdy jednak wie, który organ jest właściwy do prowadzenia danej sprawy podatkowej. To, kto ma prawo wydać decyzję, przeprowadzić kontrolę czy pobrać podatek, wynika z pojęcia właściwości rzeczowej.
Właściwość rzeczowa to podstawowe kryterium organizacyjne w postępowaniu podatkowym. Jej zrozumienie pozwala przedsiębiorcy prawidłowo reagować na działania administracji skarbowej i skutecznie dochodzić swoich praw.
🔹 Czym jest właściwość rzeczowa w postępowaniu podatkowym?
Zasady określania właściwości organów podatkowych znajdują się w Ordynacji podatkowej. Choć ustawa ta nie reguluje szczegółowo, które organy są właściwe rzeczowo, zawiera ogólną zasadę w art. 16 Ordynacji podatkowej:
„Właściwość rzeczową organów podatkowych ustala się według przepisów określających zakres ich działania.”
Oznacza to, że zakres działania poszczególnych organów – czyli to, jakie podatki i w jakich sytuacjach mogą oni rozstrzygać – określają ustawy szczególne, takie jak ustawa o Krajowej Administracji Skarbowej (u.KAS) czy poszczególne ustawy podatkowe (np. o VAT, PIT, CIT, akcyzie).
Warto dodać, że przepisy o właściwości rzeczowej odnoszą się zasadniczo do organów pierwszej instancji, natomiast właściwość organów odwoławczych ustalana jest w zależności od właściwości organów pierwszoinstancyjnych.
🔹 Zakres działania Krajowej Administracji Skarbowej
Ustawa o Krajowej Administracji Skarbowej (u.KAS) określa kompetencje i strukturę organów, które zajmują się wymiarem, poborem i kontrolą podatków. Zgodnie z tą ustawą, do organów podatkowych KAS należą m.in.:
- naczelnik urzędu skarbowego,
- naczelnik urzędu celno-skarbowego,
- dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej,
- Szef Krajowej Administracji Skarbowej.
Każdy z tych organów posiada odmienny zakres kompetencji, czyli właśnie właściwość rzeczową. Część z nich ma kompetencje zbieżne – co oznacza, że w określonych sytuacjach te same podatki mogą być administrowane przez różne organy.
🔹 Naczelnik urzędu skarbowego – główny organ podatkowy w działalności przedsiębiorców
Zgodnie z art. 28 ustawy o Krajowej Administracji Skarbowej, do zadań naczelnika urzędu skarbowego należą m.in.:
„ustalanie, określanie, pobór podatków, opłat i niepodatkowych należności budżetowych oraz innych należności na podstawie odrębnych przepisów, a także wykonywanie kontroli podatkowej oraz czynności sprawdzających.”
Dodatkowo organ ten:
- prowadzi ewidencję podatników i płatników,
- zapewnia obsługę i wsparcie podatnika w prawidłowym wykonywaniu obowiązków,
- współpracuje z organami państw członkowskich UE i państw trzecich w zakresie wymiany informacji podatkowych i finansowych.
W praktyce naczelnik urzędu skarbowego ma szerokie kompetencje – obejmujące niemal wszystkie kluczowe podatki, z którymi spotyka się przedsiębiorca.
🧾 Naczelnik urzędu skarbowego jest właściwy rzeczowo m.in. w zakresie:
- podatku od towarów i usług (VAT),
- podatku akcyzowego (krajowego),
- podatku dochodowego od osób fizycznych (PIT),
- podatku dochodowego od osób prawnych (CIT),
- podatku tonażowego,
- podatku od niektórych instytucji finansowych,
- podatku od sprzedaży detalicznej,
- podatku od gier i dopłat w grach,
- podatku od spadków i darowizn,
- podatku od czynności cywilnoprawnych (PCC).
📌 Przykład praktyczny:
Pan Marek prowadzi warsztat samochodowy w Poznaniu. Urząd skarbowy prowadzi wobec niego czynności sprawdzające dotyczące rozliczeń VAT i PIT. To właśnie naczelnik urzędu skarbowego jest właściwym organem, który może wydać decyzję w jego sprawie, ponieważ te podatki leżą w jego kompetencji rzeczowej.
🔹 Naczelnik urzędu celno-skarbowego – kontrola i podatki w handlu międzynarodowym
Zgodnie z art. 33 u.KAS, do zadań naczelnika urzędu celno-skarbowego należy:
„ustalanie i określanie podatków, opłat i niepodatkowych należności budżetowych oraz innych należności na podstawie odrębnych przepisów.”
Jednocześnie na pierwszym miejscu wymieniono jego kluczowe zadanie:
„wykonywanie kontroli celno-skarbowej” (art. 33 ust. 1 u.KAS).
Zakres tej kontroli określa art. 54 ust. 1 pkt 1 u.KAS, zgodnie z którym obejmuje ona m.in. przestrzeganie przepisów prawa podatkowego.
Co więcej, jeśli kontrola ujawni nieprawidłowości, zgodnie z art. 83 ust. 1 u.KAS:
„W przypadku stwierdzenia nieprawidłowości zakończona kontrola celno-skarbowa przekształca się w postępowanie podatkowe.”
Wówczas naczelnik urzędu celno-skarbowego staje się organem właściwym do prowadzenia tego postępowania i wydania decyzji.
📦 W jakich sprawach działa naczelnik urzędu celno-skarbowego?
Najczęściej jego właściwość rzeczowa obejmuje:
- VAT w imporcie,
- akcyzę z tytułu importu i eksportu,
- należności celne i opłaty przywozowe/wywozowe.
Takie rozgraniczenie kompetencji wynika z faktu, że urzędy celno-skarbowe zajmują się rozliczeniami podatkowymi i celnymi powiązanymi z handlem międzynarodowym.
Jednak – co istotne – po przekształceniu kontroli celno-skarbowej w postępowanie podatkowe naczelnik urzędu celno-skarbowego może rozstrzygać również w tych samych podatkach, które normalnie leżałyby w gestii urzędu skarbowego.
🔹 Wspólny zakres działania urzędów skarbowych i celno-skarbowych
Zarówno art. 28, jak i art. 33 u.KAS wskazują, że naczelnik urzędu skarbowego i naczelnik urzędu celno-skarbowegowykonują część zadań w tych samych obszarach – np. ustalanie i określanie wysokości zobowiązań podatkowych czy wymiana informacji z zagranicą.
Jednak rozróżnienie ich właściwości rzeczowej wynika z rodzaju daniny publicznej i trybu jej poboru.
W praktyce:
- naczelnik urzędu skarbowego obsługuje typowe rozliczenia podatkowe przedsiębiorców działających na rynku krajowym,
- naczelnik urzędu celno-skarbowego zajmuje się obrotem towarowym z zagranicą, kontrolą celną oraz przypadkami naruszeń wykrytych podczas kontroli celno-skarbowej.
🔹 Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej – interpretacje i wiążące informacje
W strukturze Krajowej Administracji Skarbowej ważną rolę pełni Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej (KIS). Jego zakres działania określa art. 22 ust. 1 pkt 2 ustawy o Krajowej Administracji Skarbowej, zgodnie z którym:
„Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej prowadzi sprawy dotyczące interpretacji indywidualnych przepisów prawa podatkowego.”
Oznacza to, że przedsiębiorcy mogą zwracać się do tego organu z wnioskiem o interpretację indywidualną, jeśli mają wątpliwości, jak stosować przepisy w ich konkretnej sytuacji. Interpretacja taka jest wydawana w formie decyzji administracyjnej i zapewnia podatnikowi ochronę – jeśli zastosuje się do jej treści, urząd nie może później nałożyć sankcji, nawet jeśli interpretacja okaże się błędna.
Z kolei przepisy Ordynacji podatkowej rozszerzają zakres właściwości Dyrektora KIS o sprawy dotyczące:
- wiążącej informacji stawkowej (WIS) – dotyczy klasyfikacji towaru lub usługi dla celów VAT,
- wiążącej informacji akcyzowej (WIA) – dotyczy klasyfikacji wyrobu akcyzowego lub samochodu osobowego w układzie odpowiadającym Nomenklaturze Scalonej (CN).
📄 Czym jest wiążąca informacja stawkowa (WIS)?
WIS to decyzja, w której organ określa klasyfikację towaru lub usługi oraz stawkę VAT właściwą dla tej klasyfikacji.
Jak stanowi ustawa o VAT, decyzja zawiera:
- opis towaru lub usługi,
- klasyfikację niezbędną do określenia stawki podatku,
- samą stawkę podatku VAT,
- ewentualnie klasyfikację do innych przepisów, jeśli wpływa ona na opodatkowanie.
Dzięki WIS przedsiębiorca może mieć pewność, że stosuje prawidłową stawkę VAT – a jeśli urząd w przyszłości zmieni swoje stanowisko, podatnik i tak zachowa ochronę.
📘 Przykład:
Spółka GreenPack Sp. z o.o., produkująca ekologiczne opakowania z trzciny cukrowej, występuje o WIS, aby potwierdzić, że jej produkty mogą być opodatkowane preferencyjną stawką 8% VAT. Po otrzymaniu decyzji Dyrektora KIS spółka ma gwarancję bezpieczeństwa podatkowego w razie kontroli.
📦 Czym jest wiążąca informacja akcyzowa (WIA)?
WIA ma podobny charakter jak WIS, lecz dotyczy wyrobów akcyzowych i samochodów osobowych. W decyzji organ określa klasyfikację danego wyrobu lub pojazdu oraz sposób jego opodatkowania akcyzą.
Zawiera ona opis wyrobu w takim stopniu szczegółowości, który jest niezbędny do ustalenia zasad opodatkowania, oznaczania znakami akcyzy lub zasad obrotu.
W praktyce WIA jest niezbędna dla importerów, producentów i dystrybutorów wyrobów akcyzowych – np. alkoholu, papierosów, paliw, a także samochodów osobowych.
📄 Przykład:
Importer CarVento Polska sprowadza luksusowe samochody hybrydowe z Niemiec. Aby upewnić się co do wysokości akcyzy, występuje do Dyrektora KIS o wydanie wiążącej informacji akcyzowej. Decyzja ta jednoznacznie określa stawkę akcyzy i klasyfikację pojazdu, co eliminuje ryzyko błędów w rozliczeniu.
🔹 Szef Krajowej Administracji Skarbowej – sprawy strategiczne i przeciwdziałanie unikaniu opodatkowania
Na szczycie systemu organów podatkowych znajduje się Szef Krajowej Administracji Skarbowej (Szef KAS).
Jego właściwość rzeczowa obejmuje najbardziej skomplikowane i strategiczne sprawy, w tym te o znaczeniu międzynarodowym lub systemowym.
Zgodnie z ustawą o KAS, Szef KAS prowadzi sprawy dotyczące m.in.:
- uprzednich porozumień cenowych (APA),
- opinii zabezpieczających,
- opinii w zakresie transgranicznego przekształcenia, połączenia albo podziału spółki,
- schematów podatkowych (MDR),
- informacji przekazywanych przez banki i SKOK-i,
- zmiany lub uchylenia WIS i WIA,
- postępowań, w których może mieć zastosowanie klauzula przeciwko unikaniu opodatkowania.
⚖️ Klauzula przeciwko unikaniu opodatkowania – kiedy interweniuje Szef KAS
Szef KAS prowadzi postępowania, gdy istnieje podejrzenie, że podatnik zastosował sztuczną konstrukcję prawną lub finansową w celu obniżenia lub uniknięcia opodatkowania.
Jeżeli taka sytuacja zostanie stwierdzona, Szef KAS może wydać decyzję określającą zobowiązanie podatkowe tak, jak gdyby podatnik działał w sposób rzeczywisty i zgodny z celem przepisów.
📚 Przykład praktyczny:
Grupa kapitałowa PolInvest Holding przenosi część zysków do spółki w kraju o niskich podatkach. Szef KAS wszczyna postępowanie w oparciu o klauzulę przeciwko unikaniu opodatkowania i ustala rzeczywisty dochód do opodatkowania w Polsce.
🔹 Właściwość rzeczowa organów samorządowych
Ordynacja podatkowa w art. 13 zalicza do organów podatkowych również:
„wójta, burmistrza (prezydenta miasta), starostę albo marszałka województwa.”
Ustawa nie określa jednak szczegółowo ich zakresu działania – znajduje się on w poszczególnych ustawach dotyczących danin lokalnych i samorządowych.
Zasada jest taka, że samorządowe organy podatkowe są właściwe rzeczowo w sprawach dotyczących podatków i opłat stanowiących dochody jednostek samorządu terytorialnego.
🏘 Wójt, burmistrz lub prezydent miasta – podatki lokalne
Wójt, burmistrz lub prezydent miasta są organami właściwymi rzeczowo m.in. w zakresie:
- podatku od nieruchomości,
- podatku rolnego,
- podatku leśnego,
- podatku od środków transportowych,
- opłat lokalnych, takich jak:
- opłata targowa,
- opłata od posiadania psów,
- opłata reklamowa,
- opłata miejscowa i uzdrowiskowa,
- opłata skarbowa.
📄 Przykład:
Pan Adam posiada halę magazynową w Gdańsku. To prezydent miasta Gdańska jest właściwy rzeczowo do ustalenia wysokości podatku od nieruchomości, który Pan Adam musi zapłacić.
🏢 Starosta i marszałek województwa
W niektórych przypadkach ustawy szczególne przyznają kompetencje podatkowe również:
- staroście – np. w sprawach opłat za korzystanie ze środowiska lub niektórych należności powiatowych,
- marszałkowi województwa – w sprawach danin o charakterze regionalnym (np. opłaty w zakresie gospodarki wodnej, opłaty produktowe).
⚠️ Brak szczegółowej regulacji w ustawach ustrojowych
Warto podkreślić, że przepisy ustaw samorządowych (np. o samorządzie gminnym, powiatowym, wojewódzkim) nie zawierają szczegółowych regulacji dotyczących właściwości rzeczowej organów samorządowych w sprawach podatkowych.
Właściwość ta wynika wyłącznie z ustaw podatkowych, które określają poszczególne daniny publiczne.
🔹 System właściwości rzeczowej w skrócie
Właściwość rzeczowa to fundament podziału zadań pomiędzy organami podatkowymi. Każdy urząd – skarbowy, celno-skarbowy, informacyjny czy samorządowy – działa tylko w granicach kompetencji określonych w ustawie.
Poniższa tabela podsumowuje, które organy są właściwe w poszczególnych rodzajach spraw:
| Organ podatkowy | Zakres właściwości rzeczowej (przykłady) |
|---|---|
| Naczelnik urzędu skarbowego | – VAT (krajowy) – PIT, CIT, podatek tonażowy – akcyza krajowa – podatek od spadków i darowizn – PCC, podatek od gier, od sprzedaży detalicznej |
| Naczelnik urzędu celno-skarbowego | – VAT w imporcie – akcyza w imporcie i eksporcie – należności celne – postępowania po kontroli celno-skarbowej |
| Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej (KIS) | – interpretacje indywidualne – wiążąca informacja stawkowa (WIS) – wiążąca informacja akcyzowa (WIA) |
| Szef Krajowej Administracji Skarbowej (KAS) | – klauzula przeciw unikaniu opodatkowania – uprzednie porozumienia cenowe (APA) – opinie zabezpieczające i MDR – uchylenie lub zmiana WIS i WIA |
| Wójt / Burmistrz / Prezydent miasta | – podatek od nieruchomości – podatek rolny i leśny – podatek od środków transportowych – opłaty lokalne (targowa, reklamowa, miejscowa, uzdrowiskowa, skarbowa) |
| Starosta / Marszałek województwa | – wybrane opłaty i należności powiatowe i wojewódzkie (np. środowiskowe, produktowe) |
🔹 Kiedy sprawa może trafić do innego organu niż zwykle?
W niektórych przypadkach ten sam podatek może być rozpatrywany przez różne organy, w zależności od trybu jego ustalenia.
Najczęstszy przykład to sytuacja, gdy:
- postępowanie podatkowe zostało wszczęte po kontroli celno-skarbowej – wówczas sprawę prowadzi naczelnik urzędu celno-skarbowego,
- w sprawie może mieć zastosowanie klauzula przeciw unikaniu opodatkowania – wtedy postępowanie przejmuje Szef KAS,
- podatnik potrzebuje interpretacji lub klasyfikacji podatkowej – właściwy jest Dyrektor KIS, niezależnie od miejsca prowadzenia działalności.
🔹 Jak przedsiębiorca może sprawdzić właściwość rzeczową?
📌 Praktyczna wskazówka:
- Sprawdź, jaki rodzaj podatku lub opłaty dotyczy Twojej sprawy.
- Ustal, czy to danina krajowa (np. PIT, VAT), lokalna (np. podatek od nieruchomości), czy związana z handlem zagranicznym (np. akcyza w imporcie).
- Odwołaj się do przepisów odpowiednich ustaw: Ordynacji podatkowej, ustawy o KAS, ustawy o VAT, ustawy o podatkach lokalnych.
- W razie wątpliwości – możesz wystąpić o interpretację indywidualną do Dyrektora KIS.
🔹 Dlaczego właściwość rzeczowa ma znaczenie dla przedsiębiorcy?
Znajomość właściwości rzeczowej pozwala przedsiębiorcy:
- uniknąć błędów proceduralnych (np. wysłania odwołania do niewłaściwego organu),
- zrozumieć hierarchię organów podatkowych i drogę odwoławczą,
- wiedzieć, kto ma prawo prowadzić kontrolę lub postępowanie,
- skutecznie korzystać z przysługujących mu praw – np. wystąpienia o interpretację, złożenia wniosku o WIS/WIA, odwołania od decyzji.
W praktyce to również kwestia bezpieczeństwa: decyzja wydana przez organ niewłaściwy rzeczowo jest nieważna z mocy prawa (art. 247 §1 pkt 1 Ordynacji podatkowej).
🔹 Przykład kompleksowy – różne organy w jednej sprawie
Spółka Balt-Trade Sp. z o.o. z Gdyni importuje sprzęt elektroniczny z Chin, sprzedaje go w Polsce i prowadzi sklep internetowy.
W trakcie działalności:
- Dyrektor KIS wydaje jej WIS określającą stawkę VAT 23% na importowane towary,
- naczelnik urzędu celno-skarbowego ustala należności celne i akcyzowe w imporcie,
- naczelnik urzędu skarbowego rozlicza krajowe zobowiązania z tytułu VAT i CIT,
- a jeśli spółka próbowałaby przenieść zysk do spółki zależnej w kraju o niskich podatkach – sprawą mógłby zająć się Szef KAS w trybie klauzuli przeciw unikaniu opodatkowania.
To pokazuje, że system właściwości rzeczowej działa jak sieć naczyń połączonych – każdy organ pełni własną funkcję, ale wszystkie współtworzą spójny system administracji podatkowej.
📚 Podstawa prawna
- art. 13, art. 16 – Ordynacja podatkowa (Dz.U. 2023 poz. 2383)
- art. 22, art. 28, art. 33, art. 54, art. 83 – ustawa z dnia 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej (Dz.U. 2023 poz. 1881)
- ustawy podatkowe: o podatku od towarów i usług, o podatkach i opłatach lokalnych, o podatku akcyzowym, o podatku dochodowym od osób fizycznych, o podatku dochodowym od osób prawnych
Tematy zawarte w poradniku
- właściwość rzeczowa organów podatkowych,
- kompetencje naczelnika urzędu skarbowego i celno-skarbowego,
- Dyrektor KIS – interpretacje indywidualne, WIS, WIA,
- Szef KAS i klauzula przeciw unikaniu opodatkowania,
- właściwość rzeczowa organów samorządowych (gmina, powiat, województwo),
- różnice między właściwością rzeczową a miejscową.