Nie wszystkie sprawy podatkowe prowadzone są wyłącznie przez urzędy skarbowe czy izby administracji skarbowej. W wyjątkowych sytuacjach uprawnienia organów podatkowych mogą zostać nadane także innym instytucjom administracji publicznej. Dzieje się tak zwłaszcza wtedy, gdy wymaga tego ochrona informacji niejawnych lub bezpieczeństwo państwa.
Poniżej wyjaśniamy, kiedy i na jakich zasadach organy spoza systemu Krajowej Administracji Skarbowej (KAS) mogą działać jak organy podatkowe, jakie mają kompetencje oraz w jakich ustawach przewidziano takie uprawnienia.
Kiedy organy administracji mogą uzyskać uprawnienia organów podatkowych
Zgodnie z „art. 13a ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa” (Dz.U. z 2023 r. poz. 2383 z późn. zm.):
„Rada Ministrów w drodze rozporządzenia może nadać uprawnienia organów podatkowych Szefowi Agencji Wywiadu, Szefowi Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Szefowi Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Szefowi Służby Wywiadu Wojskowego oraz Szefowi Służby Kontrwywiadu Wojskowego, jeżeli jest to uzasadnione potrzebą ochrony informacji niejawnych i wymogami bezpieczeństwa państwa.”
Oznacza to, że wymienione służby specjalne mogą – w ściśle określonych sytuacjach – wykonywać zadania organów podatkowych. Decyzję w tej sprawie podejmuje Rada Ministrów, wydając stosowne rozporządzenie.
Jakie zadania wykonują te organy
Szefowie wymienionych służb kierują centralnymi organami administracji rządowej, których działalność dotyczy bezpieczeństwa państwa, a nie kwestii fiskalnych. W praktyce ich zadania obejmują m.in.:
- rozpoznawanie i zapobieganie zagrożeniom dla bezpieczeństwa wewnętrznego i porządku konstytucyjnego,
- przeciwdziałanie przestępstwom zagrażającym suwerenności lub pozycji międzynarodowej Polski,
- analizę i przetwarzanie informacji istotnych dla obronności,
- prowadzenie wywiadu elektronicznego, działań kryptograficznych i kryptoanalitycznych.
Pomimo że nie są to instytucje fiskalne, w określonym zakresie mogą korzystać z kompetencji organów podatkowych.
Przykład zastosowania – świadczenia pieniężne funkcjonariuszy służb
Rada Ministrów przyznała wskazanym służbom uprawnienia organów podatkowych w odniesieniu do świadczeń pieniężnych wypłacanych osobom fizycznym, które:
- wykonują czynności związane z ochroną informacji niejawnych lub bezpieczeństwem państwa,
- otrzymują te świadczenia w ramach stosunku służbowego, pracy lub działalności wykonywanej osobiście,
- podlegają opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych.
W tym zakresie szefowie służb wykonują zadania naczelnika urzędu skarbowego i dyrektora izby administracji skarbowej – czyli są organami podatkowymi zarówno pierwszej instancji, jak i odwoławczej.
📄 Przykład:
Funkcjonariusz Agencji Wywiadu – pan Tomasz R. – otrzymuje specjalny dodatek finansowy za udział w misji zagranicznej. Świadczenie to podlega opodatkowaniu PIT. W takiej sytuacji to Szef Agencji Wywiadu, a nie urząd skarbowy właściwy dla miejsca zamieszkania pana Tomasza, posiada kompetencje do ustalenia i poboru należnego podatku.
Jeśli pan Tomasz rozlicza się wspólnie z małżonką, to szef służby ma także prawo do wglądu i wykorzystania danych z zeznania podatkowego małżonki – w zakresie niezbędnym do ustalenia podatku.
Inne przypadki nadania uprawnień podatkowych organom administracji
Uprawnienia organów podatkowych mogą również wynikać z przepisów innych ustaw, nie tylko z Ordynacji podatkowej. Oto najważniejsze przykłady:
1. Prezes Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON)
Zgodnie z „art. 49 ust. 1 ustawy z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych” Prezes Zarządu PFRON ma kompetencje organu podatkowego w zakresie pobierania należności funduszu.
Dotyczy to m.in.:
- wpłat od pracodawców, którzy nie osiągają ustawowego wskaźnika zatrudnienia osób niepełnosprawnych,
- wpłat sankcyjnych za brak dostosowania stanowiska pracy dla osoby niepełnosprawnej po wypadku lub chorobie zawodowej,
- wpłat sankcyjnych za niezgodne z prawem wydatkowanie środków zakładowego funduszu aktywności.
📚 W praktyce:
Spółka „EkoTrans” z Krakowa nie zatrudnia wymaganej liczby pracowników z niepełnosprawnością. W efekcie Prezes PFRON nalicza i egzekwuje od spółki należność – korzystając z uprawnień organu podatkowego.
2. Organy geologiczne i środowiskowe
„Art. 142 ust. 1–3 ustawy z 9 czerwca 2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze” przyznaje uprawnienia organów podatkowych:
- gminom, powiatom i województwom,
- Prezesowi Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.
Organy te pobierają różne opłaty związane z działalnością górniczą i wydobywczą, w tym:
- opłatę za poszukiwanie złóż kopalin,
- opłatę eksploatacyjną,
- opłatę za podziemne magazynowanie substancji lub składowanie odpadów,
- opłatę dodatkową za naruszenie warunków koncesji,
- opłatę podwyższoną za działalność bez koncesji.
⚠️ Ważne:
W tym zakresie gmina czy fundusz działa jak organ podatkowy, a nie tylko jak wierzyciel – co oznacza, że może m.in. wydawać decyzje o wysokości opłat i prowadzić postępowania egzekucyjne.
3. Zarząd związku międzygminnego i inne jednostki gminne
Zgodnie z „art. 6q ustawy z 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach”, uprawnienia organu podatkowego pierwszej instancji mogą przysługiwać:
- zarządowi związku międzygminnego,
- organowi wykonawczemu jednostki pomocniczej gminy (np. sołtysowi, zarządowi dzielnicy),
- jednostce organizacyjnej utworzonej przez gminę,
- innemu podmiotowi, np. organizacji pozarządowej.
Warunkiem jest, aby gmina przekazała im realizację zadań w zakresie gospodarowania odpadami i upoważniła do załatwiania indywidualnych spraw administracyjnych.
📌 Przykład:
Związek Gmin „Czysta Dolina” przejął od kilku gmin zadania w zakresie odbioru odpadów. W efekcie zarząd tego związku wykonuje zadania organu podatkowego – nalicza i egzekwuje opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi.
Podstawa prawna
- art. 13a – ustawa z 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2023 r. poz. 2383 z późn. zm.)
- art. 49 ust. 1 – ustawa z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. z 2024 r. poz. 44 z późn. zm.)
- art. 142 ust. 1–3 – ustawa z 9 czerwca 2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze (Dz.U. z 2023 r. poz. 633 z późn. zm.)
- art. 6q – ustawa z 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach (Dz.U. z 2024 r. poz. 399 z późn. zm.)
Tematy zawarte w poradniku
- Uprawnienia organów administracji publicznej w zakresie podatków
- Kompetencje służb specjalnych jako organów podatkowych
- Uprawnienia Prezesa PFRON w zakresie należności funduszu
- Rola gmin i funduszy środowiskowych w poborze opłat
- Opłaty za gospodarowanie odpadami jako należności podatkowe