Rozporządzenie Data Act (DA) stanowi jeden z filarów unijnej strategii danych, której celem jest zapewnienie sprawiedliwego, bezpiecznego i interoperacyjnego obiegu danych między przedsiębiorstwami, administracją publiczną i obywatelami. Szczególne znaczenie w jego strukturze ma art. 44 DA, pełniący funkcję klauzuli kolizyjnej – przepisu, który określa relacje DA z innymi aktami prawa unijnego dotyczącymi udostępniania i wykorzystywania danych.
W praktyce oznacza to, że art. 44 nie tylko wyznacza granice stosowania rozporządzenia, ale także chroni integralność obowiązujących już regulacji sektorowych i horyzontalnych. Dzięki temu Data Act nie zastępuje istniejących reżimów prawnych, lecz uzupełnia je i zapewnia spójność w całym systemie prawnym UE dotyczącym danych.
Znaczenie art. 44 jako klauzuli kolizyjnej
Artykuł 44 DA ma charakter klauzuli kolizyjnej, czyli przepisu rozstrzygającego, które regulacje mają pierwszeństwo w przypadku potencjalnych konfliktów normatywnych. Jego celem jest uniknięcie sprzeczności pomiędzy Data Act a innymi aktami prawa unijnego regulującymi dostęp do danych w sposób szczegółowy.
Ustawodawca unijny wyraźnie zaznacza, że DA nie ma na celu osłabienia ani uchylenia obowiązujących reżimów sektorowych. Wręcz przeciwnie – ma on charakter horyzontalny, czyli ogólny, i powinien być stosowany komplementarnie wobec regulacji branżowych (np. w bankowości, energetyce, transporcie czy zdrowiu).
Dzięki temu system prawny UE w zakresie danych zachowuje spójność, a Data Act pełni funkcję „łącznika” między różnymi dziedzinami regulacyjnymi, nie naruszając przy tym ich autonomii.
📚 W skrócie:
Art. 44 DA to „bezpiecznik systemowy”, który zapobiega kolizjom między przepisami ogólnymi o dostępie do danych a szczegółowymi zasadami obowiązującymi w poszczególnych sektorach.
Zapewnienie zgodności z obowiązkami w zakresie udostępniania danych oraz ochrona przed ich naruszeniem
Zgodnie z art. 44 ust. 1 Data Act, przepisy rozporządzenia nie uchylają obowiązków dotyczących udostępniania danych, które wynikają z unijnych aktów prawnych przyjętych do dnia 11 stycznia 2024 r., w tym z aktów delegowanych i wykonawczych wydanych na ich podstawie.
Oznacza to, że wszystkie istniejące obowiązki w zakresie udostępniania danych:
- między przedsiębiorcami (B2B),
- między przedsiębiorcami a konsumentami (B2C),
- a w niektórych sytuacjach także między przedsiębiorcami a organami publicznymi (B2G)
pozostają w mocy, jeśli zostały ustanowione w aktach prawnych UE obowiązujących przed tą datą.
Przykładami takich regulacji są m.in.:
- dyrektywa 2015/2366 (PSD2 – otwarta bankowość),
- dyrektywa 2019/1024 (otwarte dane sektora publicznego).
Artykuł 44 ust. 1 ma zatem charakter ochronny – zabezpiecza istniejące reżimy wymiany danych przed dezaktualizacją w wyniku wejścia w życie DA.
Szersze rozumienie pojęcia „obowiązków szczególnych”
Choć przepis ten najczęściej analizowany jest w kontekście regulacji sektorowych, jego zakres jest szerszy, ponieważ odnosi się ogólnie do „obowiązków szczególnych w zakresie udostępniania danych wynikających z aktów prawnych Unii”.
Nie ogranicza się więc tylko do przepisów branżowych, ale obejmuje również akty o charakterze horyzontalnym, o ile zawierają one szczegółowe mechanizmy udostępniania danych.
Z tego względu przy ocenie, czy dany akt prawny mieści się w zakresie art. 44 ust. 1 DA, należy brać pod uwagę nie jego nazwę ani klasyfikację sektorową, lecz to, czy przewiduje on szczególne obowiązki w zakresie udostępniania danych.
To podejście funkcjonalne ma kluczowe znaczenie dla uniknięcia kolizji między przepisami. Dzięki niemu przedsiębiorcy i instytucje publiczne mogą zachować pewność, że Data Act nie zmienia zasad wymiany danych ustanowionych wcześniej, lecz jedynie uzupełnia je w zakresie, którego dotąd nie regulowano.
📌 Przykład praktyczny:
Firma technologiczna z Gdańska, która tworzy aplikacje oparte na danych zdrowotnych, musi przestrzegać zasad wynikających z rozporządzenia 2025/327 dotyczącego europejskiej przestrzeni danych zdrowotnych. DA znajdzie zastosowanie jedynie tam, gdzie ten akt nie reguluje kwestii udostępniania danych. Dzięki art. 44 ust. 1 firma nie musi się obawiać, że wejście w życie DA unieważni obowiązki i prawa wynikające z wcześniejszego rozporządzenia.
Współistnienie Data Act z regulacjami sektorowymi
Kolejny ustęp – art. 44 ust. 2 DA – rozwija mechanizm kolizyjny i wskazuje, że Data Act nie uchybia innym aktom prawa UE, które z uwagi na specyfikę branży lub interes publiczny mogą przewidywać bardziej szczegółowe wymogi dotyczące dostępu do danych i ich wykorzystywania.
W praktyce przepis ten potwierdza, że DA nie jest samowystarczalnym systemem prawnym, lecz współistnieje z regulacjami sektorowymi, które mogą:
- doprecyzowywać zasady techniczne (np. standardy interoperacyjności, formaty danych, zabezpieczenia, uwierzytelnianie),
- wprowadzać ograniczenia w korzystaniu z danych przez ich posiadaczy,
- regulować szerszy kontekst gospodarczy lub społeczny, np. ochronę konsumentów, bezpieczeństwo infrastruktury krytycznej, ochronę zdrowia.
Znaczenie dla przedsiębiorców
Z punktu widzenia praktyki gospodarczej oznacza to, że podmioty działające w sektorach regulowanych – takich jak energetyka, transport, zdrowie, rolnictwo czy finanse – będą musiały stosować równolegle przepisy DA i przepisy sektorowe.
Wymaga to od przedsiębiorców:
- monitorowania zmian w prawie unijnym,
- wdrażania elastycznych modeli compliance,
- projektowania umów i procesów technicznych w sposób umożliwiający dostosowanie do różnych reżimów prawnych.
📄 Przykład:
Spółka energetyczna z Krakowa udostępnia dane pomiarowe odbiorcom za pomocą aplikacji mobilnej. Musi jednocześnie stosować przepisy dyrektywy 2019/944 (które regulują obowiązek udostępniania danych pomiarowych konsumentom) oraz przepisy DA (które określają ogólne zasady dostępu do danych generowanych przez urządzenia). Oba akty działają równolegle, a spółka powinna uwzględnić oba reżimy w swojej polityce zarządzania danymi.
Odniesienie do prawa krajowego
Co istotne, art. 44 ust. 2 DA nie odnosi się bezpośrednio do prawa krajowego, jednak w praktyce jego stosowanie może wymagać uwzględnienia krajowych przepisów przyjętych na podstawie prawa unijnego, np. dotyczących danych statystycznych, zdrowotnych czy naukowych.
W konsekwencji przedsiębiorcy powinni rozpatrywać DA nie tylko w relacji do prawa unijnego, lecz także w powiązaniu z krajowymi przepisami wykonawczymi, które mogą mieć wpływ na ich obowiązki w zakresie udostępniania danych.
Przykładowe akty prawne UE istotne z perspektywy art. 44 Data Act
W systemie prawa unijnego funkcjonuje wiele aktów, które wprowadzają szczególne obowiązki w zakresie udostępniania danych. Są to przepisy zarówno o charakterze sektorowym (np. dotyczące transportu, zdrowia, energetyki), jak i ogólnym (np. otwarte dane publiczne).
Z punktu widzenia art. 44 ust. 1 DA mają one kluczowe znaczenie, ponieważ zachowują pierwszeństwo przed przepisami Data Act w zakresie, w jakim ustanawiają bardziej szczegółowe mechanizmy dostępu do danych.
Poniżej zestawiono wybrane przykłady takich aktów wraz z krótkim omówieniem:
1️⃣ Rozporządzenie 2015/758 – system eCall
Rozporządzenie to nakłada na producentów samochodów obowiązek montowania w nowych pojazdach systemu eCall 112, który automatycznie przesyła dane alarmowe (takie jak lokalizacja, czas zdarzenia, numer VIN pojazdu) do służb ratunkowych w przypadku poważnego wypadku.
👉 To typowy przykład obowiązku B2G (business-to-government) – przedsiębiorca udostępnia dane organom publicznym w określonych sytuacjach, a dane te są niezbędne dla ochrony życia i zdrowia.
Takie regulacje zachowują pełne obowiązywanie niezależnie od wejścia w życie DA.
2️⃣ Dyrektywa 2007/2/WE – infrastruktura informacji przestrzennej INSPIRE
Dyrektywa INSPIRE tworzy wspólną infrastrukturę dla danych geoprzestrzennych w Europie (np. mapy, dane środowiskowe, geodezyjne). Nakłada ona na organy publiczne obowiązek udostępniania danych przestrzennych w standardowych formatach i w sposób zapewniający interoperacyjność.
Reżim ten dotyczy relacji G2G (administracja–administracja), ale także G2B i G2C (dostęp do danych przez przedsiębiorców i obywateli). Data Act nie ingeruje w te obowiązki – są one autonomiczne i mają charakter szczególny.
3️⃣ Dyrektywa 2010/40/UE i rozporządzenie 2017/1926 – dane transportowe
W sektorze transportu obowiązuje szereg przepisów unijnych dotyczących udostępniania danych o ruchu drogowym, transporcie publicznym i dostępności usług.
- Dyrektywa 2010/40/UE nakłada na państwa członkowskie obowiązek tworzenia krajowych punktów dostępu, przez które przedsiębiorcy i użytkownicy mogą uzyskać dane o ruchu, rozkładach jazdy, parkingach itd.
- Rozporządzenie 2017/1926 precyzuje obowiązki dostawców danych transportowych (np. operatorów infrastruktury czy przewoźników), nakazując im przekazywanie aktualnych i dokładnych informacji o podróżach multimodalnych.
📌 Dzięki tym przepisom powstaje w UE wspólna sieć wymiany danych transportowych – DA nie zastępuje tych regulacji, a jedynie może działać w ich uzupełnieniu.
4️⃣ Dyrektywa 2015/2366 – otwarta bankowość (PSD2)
Dyrektywa PSD2 wprowadziła tzw. open banking, czyli obowiązek udostępniania przez banki danych rachunków płatniczych licencjonowanym podmiotom trzecim (np. aplikacjom fintechowym) na żądanie klienta.
To klasyczny przykład B2B/B2C obowiązków szczególnych dotyczących danych finansowych. Data Act nie modyfikuje tych zasad – pozostają one w mocy na podstawie art. 44 ust. 1 DA.
5️⃣ Rozporządzenie 2025/327 – europejska przestrzeń danych medycznych (EHDS)
Nowe rozporządzenie tworzy ramy dla wymiany i wtórnego wykorzystania danych zdrowotnych w UE. Zapewnia pacjentom kontrolę nad ich danymi oraz umożliwia udostępnianie zanonimizowanych danych dla badań naukowych, analiz i innowacji w sektorze medtech.
EHDS przewiduje bardzo szczegółowe zasady bezpieczeństwa, pseudonimizacji i dostępu, dlatego – zgodnie z art. 44 DA – ma ono pierwszeństwo w zakresie, w jakim reguluje udostępnianie danych zdrowotnych.
6️⃣ Dyrektywa 2019/1024 – otwarte dane sektora publicznego (PSI Directive)
Dyrektywa ta wprowadza obowiązek udostępniania danych publicznych w formatach otwartych i nieodpłatnych, z minimalnymi ograniczeniami licencyjnymi.
Określa także kategorie tzw. danych wysokowartościowych, które muszą być udostępniane bezpłatnie poprzez API. Obejmuje to np. dane meteorologiczne, geodezyjne czy statystyczne.
To typowy reżim G2B/G2C, którego funkcjonowanie Data Act nie narusza.
7️⃣ Inne przykłady regulacji objętych art. 44 DA
Oprócz powyższych warto wskazać także inne akty, które weszły w życie przed 11 stycznia 2024 r. i zawierają obowiązki udostępniania danych:
- Dyrektywa 2019/944 – sektor energetyczny, udostępnianie danych pomiarowych odbiorcom i wybranym podmiotom,
- Rozporządzenie 648/2012 (EMIR) – sektor finansowy, obowiązek raportowania danych o transakcjach do repozytoriów,
- przepisy telekomunikacyjne dotyczące przenoszenia numerów (udostępnianie danych między operatorami).
Z kolei art. 44 ust. 2 DA pozwala na współistnienie DA z nowymi inicjatywami sektorowymi, takimi jak europejskie przestrzenie danych dla przemysłu, mobilności czy rolnictwa, które dopiero są opracowywane przez Komisję Europejską.
Wyłączenie dotyczące danych wykorzystywanych do celów naukowych
Art. 44 ust. 3 Data Act wprowadza ważne wyłączenie dla danych naukowych. Zgodnie z nim przepisy DA nie mają zastosowania do kwestii dostępu do danych w celach naukowych, jeżeli te kwestie są regulowane odrębnymi przepisami prawa unijnego lub krajowego.
Celem tego przepisu jest zapewnienie ciągłości dotychczasowych zasad udostępniania danych dla badań i projektów naukowych, które funkcjonują niezależnie od Data Act.
Kiedy jednak DA może mieć zastosowanie do badań?
Wyjątkiem są sytuacje objęte rozdziałem V DA, który dotyczy udostępniania danych organom publicznym w przypadku wyjątkowej potrzeby publicznej – np. pandemii, klęski żywiołowej, katastrofy naturalnej lub kryzysu o znaczeniu ogólnospołecznym.
Wówczas przepisy DA mogą pozwolić instytucjom publicznym na tymczasowe pozyskiwanie danych od podmiotów prywatnych, również w celach badawczych, o ile spełnione są ściśle określone warunki (m.in. brak alternatywnego źródła danych).
W pozostałych przypadkach pierwszeństwo mają przepisy szczególne – np. te dotyczące:
- danych statystycznych (Eurostat, GUS),
- danych zdrowotnych (rozporządzenie EHDS),
- danych środowiskowych (INSPIRE, Aarhus),
- programów naukowych UE (Horizon Europe, EOSC).
📄 Wniosek praktyczny:
Przedsiębiorstwo lub instytucja naukowa, która otrzymuje żądanie udostępnienia danych do celów badawczych, powinna najpierw ustalić, czy istnieje szczególny akt prawny regulujący tę sytuację. Dopiero w jego braku – lub w przypadku wyjątkowej potrzeby publicznej – zastosowanie znajdą przepisy DA.
Potencjalne trudności praktyczne i interpretacyjne
Zastosowanie art. 44 Data Act w praktyce może sprawiać trudności ze względu na złożoność systemu prawnego UE i różnorodność obowiązujących reżimów danych.
1️⃣ Identyfikacja właściwych przepisów
Firmy będą musiały przeanalizować, czy dane, którymi dysponują, podlegają regulacjom sektorowym.
Przykładowo:
- producent samochodów gromadzący dane z systemów OBD musi stosować przepisy DA, ale również przepisy homologacyjne (rozporządzenie 2018/858),
- operator transportowy powinien najpierw stosować rozporządzenie 2017/1926, a dopiero w zakresie nieuregulowanym – DA.
To wymaga systematycznego przeglądu regulacji oraz wdrożenia mechanizmów compliance uwzględniających różne podstawy prawne.
2️⃣ Nakładanie się reżimów prawnych
Często jedna sytuacja może być objęta kilkoma aktami prawnymi jednocześnie. W takich przypadkach przedsiębiorca powinien stosować najbardziej szczegółowy lub najbardziej restrykcyjny reżim.
📘 Przykład:
Jeśli dyrektywa sektorowa wymaga udostępnienia danych w ciągu 24 godzin, a Data Act przewiduje termin „bez zbędnej zwłoki”, to przedsiębiorca musi przyjąć termin 24 godzin – jako bardziej precyzyjny. Jednocześnie powinien dochować ogólnych zasad staranności wynikających z DA.
3️⃣ Organizacja wewnętrzna i compliance
Aby zachować zgodność z przepisami, przedsiębiorstwa powinny opracować:
- procedury identyfikacji podstawy prawnej udostępnienia danych,
- jednolity formularz wniosku o dostęp do danych, który wskazuje, na jakim reżimie prawnym opiera się żądanie,
- wewnętrzne polityki danych, które rozróżniają obowiązki wynikające z DA i z przepisów sektorowych.
Często będzie to wymagało współpracy zespołów prawnych, technologicznych i operacyjnych.
4️⃣ Możliwe kolizje normatywne
Mimo że art. 44 ma zapobiegać kolizjom, w praktyce mogą pojawiać się rozbieżności między aktami prawnymi – np. różnice w definicjach danych, terminach czy wymaganiach technicznych.
W takich sytuacjach zaleca się stosowanie zasady pierwszeństwa przepisu bardziej szczegółowego (lex specialis derogat legi generali). Data Act ma charakter horyzontalny, a więc znajduje zastosowanie tylko w zakresie nieuregulowanym w przepisach sektorowych.
📚 Podsumowanie praktyczne:
Art. 44 DA wymaga od przedsiębiorców nie tylko znajomości samego rozporządzenia, ale również świadomości, jak działa ono w kontekście innych przepisów unijnych.
Kluczowe jest prowadzenie bieżącej analizy regulacyjnej oraz tworzenie elastycznych modeli współpracy i wymiany danych, które mogą być dostosowywane w zależności od sektora lub celu przetwarzania danych.
Podstawa prawna
- art. 44 Data Act – rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/2854 z dnia 13 grudnia 2023 r. w sprawie sprawiedliwego dostępu do danych i ich wykorzystywania (Data Act)
- dyrektywa 2015/2366 – dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) w sprawie usług płatniczych (PSD2)
- dyrektywa 2019/1024 – dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) w sprawie otwartych danych i ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego
- rozporządzenie 2015/758 – system eCall
- dyrektywa 2010/40/UE oraz rozporządzenie 2017/1926 – inteligentne systemy transportowe
- dyrektywa 2007/2/WE – infrastruktura INSPIRE
- dyrektywa 2019/944 – sektor energetyczny
- rozporządzenie 648/2012 – EMIR (transakcje finansowe)
- rozporządzenie 2025/327 – europejska przestrzeń danych zdrowotnych (EHDS)
Tematy zawarte w poradniku
- art. 44 Data Act – kolizje przepisów i współistnienie regulacji
- obowiązki udostępniania danych B2B, B2C i B2G w prawie unijnym
- relacja Data Act do regulacji sektorowych (transport, energia, zdrowie, finanse)
- dane naukowe i wyjątki w DA
- compliance i zarządzanie zgodnością z przepisami o danych