Umowa o świadczenie przez osobę trzecią to szczególny rodzaj umowy uregulowany w art. 391 Kodeksu cywilnego. Jej istota polega na tym, że jedna ze stron zobowiązuje się wobec drugiej, iż określone świadczenie zostanie spełnione przez osobę trzecią. W praktyce takie rozwiązanie jest często stosowane w obrocie gospodarczym – m.in. w transakcjach handlowych, przy udzielaniu gwarancji czy w relacjach agencyjnych.
W tym poradniku wyjaśniamy, czym dokładnie jest ta umowa, jakie są jej skutki, jak różni się od innych podobnych konstrukcji (np. gwarancji bankowej), a także w jakich sytuacjach warto ją wykorzystać.
Czym jest umowa o świadczenie przez osobę trzecią?
Zgodnie z art. 391 Kodeksu cywilnego:
„Jeżeli ktoś przyrzekł, że osoba trzecia spełni świadczenie albo że osoba trzecia zaciągnie określone zobowiązanie, jest odpowiedzialny za szkodę, jeżeli osoba trzecia odmówi spełnienia świadczenia lub zaciągnięcia zobowiązania.”
W praktyce oznacza to, że strona umowy (przyrzekający) zobowiązuje się wobec kontrahenta (wierzyciela), iż osoba trzecia podejmie określone działanie – np. zawrze umowę, zapłaci należność, wykona usługę lub dostarczy towar.
⚠️ Ważne:
Umowa taka nie może nakładać żadnych obowiązków na osobę trzecią, jeśli ta nie wyraziła na to zgody. Odpowiedzialność za wykonanie zobowiązania ponosi wyłącznie przyrzekający, a nie osoba trzecia.
Skutki prawne – kto i za co odpowiada?
Skutki umowy o świadczenie przez osobę trzecią dotyczą wyłącznie stron tej umowy. Osoba trzecia nie jest jej uczestnikiem.
Jeżeli osoba trzecia odmówi wykonania świadczenia lub nie spełni go w całości, przyrzekający (czyli dłużnik) ponosi odpowiedzialność za szkodę wierzyciela.
Przyrzekający może się jednak zwolnić z obowiązku naprawienia szkody, samodzielnie spełniając przyrzeczone świadczenie – o ile nie jest to sprzeczne z umową lub z właściwością danego świadczenia. Taka możliwość nosi nazwę upoważnienia przemiennego.
📌 Przykład:
Firma TechPro Sp. z o.o. zawarła z klientem umowę, w której zobowiązała się, że serwis gwarancyjny produktów będzie wykonywać firma SerwisX. Jeśli jednak SerwisX odmówi świadczenia usług serwisowych, TechPro ponosi odpowiedzialność za szkodę klienta. Może się z niej zwolnić, wykonując naprawę we własnym zakresie.
Umowa o świadczenie przez osobę trzecią jako forma gwarancji
Doktryna prawa cywilnego zalicza tę umowę do tzw. umów gwarancyjnych. Oznacza to, że przyrzekający nie tylko obiecuje dołożyć starań, by osoba trzecia wykonała dane świadczenie – on gwarantuje, że tak się stanie.
W praktyce przyrzekający przyjmuje na siebie ryzyko niepowodzenia przedsięwzięcia, które ma być zrealizowane przez osobę trzecią.
Nie jest to więc odpowiedzialność za cudzy dług, lecz własny obowiązek wynikający z przyrzeczenia. Jeżeli osoba trzecia nie wykona świadczenia, wierzyciel może żądać od przyrzekającego naprawienia szkody.
Odpowiedzialność przyrzekającego – charakter gwarancyjny
Odpowiedzialność z art. 391 k.c. nie jest odpowiedzialnością za niewykonanie zobowiązania w rozumieniu art. 471 k.c., lecz stanowi pierwotny obowiązek umowny przyrzekającego.
Innymi słowy, przyrzekający odpowiada nie za cudze działania, lecz za to, że obiecał określony rezultat i ten rezultat nie nastąpił.
📄 Warto zauważyć, że taka odpowiedzialność może być stosowana również w biznesie w szerokim zakresie – m.in. przy umowach serwisowych, agencyjnych czy w transakcjach przejęć (M&A).
Przykłady zastosowania w praktyce gospodarczej
1. Gwarancja jakości przy sprzedaży
Umowa o świadczenie przez osobę trzecią często występuje w relacji sprzedawca – nabywca, gdy serwis gwarancyjny powierzony jest zewnętrznej firmie.
Jeżeli serwisant (osoba trzecia) odmówi wykonania świadczenia, sprzedawca (przyrzekający) odpowiada wobec klienta za powstałą szkodę.
2. Odpowiedzialność del credere agenta
Zgodnie z art. 761⁷ k.c., agent może odpowiadać wobec dającego zlecenie za wykonanie przez kontrahenta jego zobowiązań – właśnie na zasadach podobnych do umowy o świadczenie przez osobę trzecią.
3. Transakcje M&A
W praktyce rynkowej konstrukcja ta jest chętnie wykorzystywana w umowach przejęć i fuzji przedsiębiorstw (M&A).
Stanowi ona odpowiednik anglosaskich klauzul „indemnity” czy „representations and warranties”, które zabezpieczają kupującego przed ryzykiem niewykonania określonych zobowiązań przez podmioty trzecie.
4. Gwarancje bankowe – kiedy nie stosować
W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreślono, że gwarancja bankowa nie jest umową o świadczenie przez osobę trzecią. To odrębna instytucja, w której bank zobowiązuje się samodzielnie do zapłaty określonej kwoty w razie niewykonania umowy przez dłużnika.
Kiedy warto zawrzeć umowę o świadczenie przez osobę trzecią?
Taką konstrukcję warto zastosować, gdy:
- realizacja świadczenia zależy od podmiotu zewnętrznego (np. podwykonawcy, dostawcy usług, producenta),
- strona chce zapewnić drugiej stronie pewność, że zobowiązanie zostanie wykonane – nawet jeśli osoba trzecia odmówi współpracy,
- konieczne jest zabezpieczenie interesów kontrahenta bez angażowania osoby trzeciej bezpośrednio w umowę.
Podstawa prawna
- art. 391 – Kodeks cywilny (Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, ze zm.)
- art. 761⁷ – Kodeks cywilny (dotyczący odpowiedzialności del credere agenta)
Tematy porad zawartych w poradniku
- „umowa o świadczenie przez osobę trzecią w Kodeksie cywilnym”
- „odpowiedzialność przyrzekającego za osobę trzecią”
- „gwarancja a umowa o świadczenie przez osobę trzecią”
- „umowa o świadczenie przez osobę trzecią w transakcjach M&A”