Znaki towarowe pełnią kluczową rolę w gospodarce – chronią interesy przedsiębiorców, pozwalają odróżniać ich towary i usługi od konkurencyjnych oraz budują renomę i rozpoznawalność marki. W praktyce ochrona znaków towarowych może być realizowana na trzech poziomach: międzynarodowym, unijnym i krajowym. Każdy z tych systemów posiada własne procedury i regulacje, jednak przedsiębiorcy mogą je łączyć, aby zapewnić swojej marce maksymalną ochronę.
1. Ochrona znaków towarowych w prawie międzynarodowym
1.1. System madrycki – podstawy
Podstawowym narzędziem międzynarodowej ochrony znaków towarowych jest system madrycki, którego fundamentem są dwa akty prawne:
- Porozumienie madryckie o międzynarodowej rejestracji znaków z 14 kwietnia 1891 r., wielokrotnie nowelizowane (m.in. w Brukseli 1900, w Waszyngtonie 1911, w Hadze 1925, w Londynie 1934, w Nicei 1957, w Sztokholmie 1967 i zmienione 2 października 1979 r.) – Dz.U. z 1993 r. Nr 116, poz. 514 ze zm.
- Protokół do Porozumienia madryckiego o międzynarodowej rejestracji znaków sporządzony w Madrycie 27 czerwca 1989 r. – Dz.U. z 2003 r. Nr 13, poz. 129.
Polska przystąpiła do Porozumienia 18 marca 1991 r., a Protokół obowiązuje w naszym kraju od 1 kwietnia 1996 r.
Sposób stosowania tych aktów regulują:
- wspólny regulamin wykonawczy z 18 stycznia 1996 r. (obowiązujący w Polsce od 1 kwietnia 1996 r.),
- instrukcje administracyjne, które stanowią załącznik do zmodyfikowanego regulaminu.
1.1.1. Jak działa system madrycki?
System madrycki został stworzony po to, aby uprościć procedurę rejestracji znaków towarowych w wielu krajach jednocześnie.
Zgłaszający, dokonując jednego zgłoszenia znaku bazowego w kraju pochodzenia, może ubiegać się o ochronę w wybranych państwach należących do Związku Madryckiego.
Ochrona w danym państwie staje się skuteczna dopiero po potwierdzeniu jej przez właściwy organ tego kraju. Przyznane prawa mają taki sam charakter, jak gdyby zgłoszenie zostało dokonane bezpośrednio w krajowym urzędzie patentowym.
Administratorem systemu jest Światowa Organizacja Własności Intelektualnej (WIPO) z siedzibą w Genewie.
📌 Przykład
Spółka handlowa z Katowic zarejestrowała znak towarowy w Polsce. Następnie, korzystając z procedury madryckiej, rozszerzyła ochronę na 12 krajów, w tym Kanadę, Australię i Hiszpanię. Dzięki temu jednym zgłoszeniem uzyskała ochronę porównywalną z krajową rejestracją w każdym z wybranych państw.
1.2. Inne akty międzynarodowe regulujące ochronę znaków
1.2.1. Konwencja paryska
Znaki towarowe zostały wymienione w art. 1 ust. 2 Konwencji paryskiej z 1883 r. jako elementy własności przemysłowej podlegające ochronie.
Choć konwencja nie zawiera definicji znaku towarowego, nakłada na państwa-sygnatariuszy obowiązek ich ochrony. Co istotne, w myśl art. 6sexies, nie jest konieczne, aby ochrona znaków uzależniona była wyłącznie od procedury rejestracyjnej.
1.2.2. Porozumienie TRIPS
Kolejnym istotnym dokumentem jest Porozumienie TRIPS (Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights), które wiąże państwa członkowskie Światowej Organizacji Handlu (WTO).
W art. 15 ust. 1 Porozumienia TRIPS wskazano:
„Znakiem towarowym może być jakikolwiek znak lub połączenie znaków umożliwiające odróżnienie towarów lub usług pochodzących z jednego przedsiębiorstwa od towarów lub usług pochodzących z innych przedsiębiorstw. Mogą nimi być, w szczególności, słowa zawierające nazwiska, litery, cyfry, elementy obrazowe, układy kolorów, jak również połączenia takich oznaczeń. Możliwe jest przy tym wymaganie przez dane państwo-członka jako warunku rejestracji, aby oznaczenia były dostrzegalne wizualnie”.
To rozwiązanie otwiera drogę do ochrony różnorodnych, także nietypowych znaków, o ile pozwalają one na jednoznaczne odróżnienie towarów lub usług.
1.2. Ochrona znaków towarowych w prawie unijnym
Unijny system ochrony znaków towarowych został zaprojektowany tak, aby umożliwiać przedsiębiorcom łatwe uzyskanie jednolitej ochrony na całym obszarze Unii Europejskiej. Jednocześnie system ten ma charakter komplementarny wobec systemów krajowych – przedsiębiorca może wybrać, czy chce chronić swój znak tylko na poziomie krajowym, tylko na poziomie unijnym, czy też w obu porządkach prawnych.
1.2.1. Dyrektywa 2015/2436
Dyrektywa 2015/2436 została przyjęta, aby zharmonizować krajowe przepisy państw członkowskich dotyczące znaków towarowych i zwiększyć spójność z systemem unijnym.
Najważniejsze cele dyrektywy:
- zapewnienie trwałej korelacji pomiędzy krajowymi a unijnym systemem znaków,
- ujednolicenie warunków ochrony,
- pozostawienie przedsiębiorcy wyboru, czy woli rejestrację krajową, czy unijną.
Jedną z najważniejszych zmian wprowadzonych przez tę dyrektywę było zniesienie wymogu graficznej przedstawialności znaku. Dzięki temu możliwa stała się rejestracja znaków niewidzialnych, np.:
- dźwiękowych (np. charakterystyczne dżingle reklamowe),
- dotykowych,
- zapachowych,
- smakowych.
Zmiana ta otworzyła drogę do ochrony tzw. znaków niekonwencjonalnych, co znacząco poszerzyło zakres ochrony dostępny przedsiębiorcom.
1.2.2. Rozporządzenie 2015/2424
Rozporządzenie to wprowadziło szereg istotnych zmian w systemie ochrony znaków towarowych na poziomie UE.
Najważniejsze zmiany:
- zmiana nazwy „wspólnotowy znak towarowy” na „znak towarowy Unii Europejskiej”,
- od 1 października 2017 r. – zniesienie wymogu graficznego przedstawienia znaku,
- dopuszczenie różnych form przedstawienia znaku, np. plików multimedialnych czy dźwiękowych.
Warunkiem jest jednak spełnienie tzw. siedmiu wymogów Sieckmanna: przedstawienie znaku musi być jasne, precyzyjne, kompletne, łatwo dostępne, czytelne, trwałe i obiektywne.
1.2.3. Rozporządzenie 2017/1001
Najważniejszym aktem regulującym obecnie ochronę znaków towarowych w UE jest Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/1001 z dnia 14 czerwca 2017 r. w sprawie znaku towarowego Unii Europejskiej.
Kluczowe zasady wynikające z rozporządzenia:
- unijny znak towarowy ma charakter jednolity – obowiązuje we wszystkich państwach członkowskich UE,
- decyzja o wyborze rejestracji krajowej lub unijnej należy wyłącznie do przedsiębiorcy,
- system unijny nie zastępuje krajowych systemów ochrony, lecz je uzupełnia,
- znaki krajowe nadal są potrzebne dla firm, które nie chcą lub nie mogą uzyskać ochrony na poziomie całej UE.
Motywy 5, 7 i 8 preambuły rozporządzenia wyraźnie wskazują, że terytorialny charakter ochrony wynikającej z rejestracji krajowych znaków towarowych może stanowić barierę dla działalności gospodarczej na rynku wewnętrznym, jednak system krajowy i unijny muszą funkcjonować równolegle.
1.2.4. Rozporządzenie delegowane 2018/625
Rozporządzenie to uzupełnia przepisy rozporządzenia 2017/1001 i określa szczegółowe procedury dotyczące m.in.:
- zgłaszania znaków,
- postępowań sprzeciwowych,
- unieważnienia i wygaśnięcia ochrony.
Dzięki tym regulacjom procedury przed Urzędem Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej (EUIPO) są bardziej przejrzyste i ujednolicone.
📌 Przykład
Spółka z Warszawy sprzedająca swoje produkty w Polsce, Czechach i Słowacji zdecydowała się na zgłoszenie znaku krajowego w Polsce oraz osobnych zgłoszeń w Czechach i na Słowacji. Kilka lat później, planując ekspansję na kolejne kraje UE, dokonała rejestracji znaku towarowego Unii Europejskiej, co zapewniło jej ochronę na całym wspólnym rynku.
1.3. Ochrona znaków towarowych w prawie polskim
Polska regulacja ochrony znaków towarowych opiera się na ustawie z 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej (Dz.U. z 2021 r. poz. 324).
1.3.1. Zakres regulacji w Prawie własności przemysłowej
Kompleksowe przepisy dotyczące znaków towarowych znajdują się w tytule III „Znaki towarowe i oznaczenia geograficzne” (art. 120–173 p.w.p.), a także w przepisach wspólnych zawartych w art. 10–23 p.w.p.
Ustawa określa m.in.:
- definicję znaku towarowego,
- procedurę udzielania prawa ochronnego,
- zasady unieważnienia i wygaśnięcia prawa ochronnego,
- przepisy dotyczące naruszenia prawa ochronnego,
- konsekwencje prawne i środki ochrony dla przedsiębiorców.
Dodatkowo, szczegółowe zasady dotyczące procedur rejestracyjnych i opłat znajdują się w aktach wykonawczych.
1.3.2. Akty wykonawcze do ustawy
Do najważniejszych aktów wykonawczych należą:
- rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 8 grudnia 2016 r. w sprawie dokonywania i rozpatrywania zgłoszeń znaków towarowych (Dz.U. poz. 2053),
- rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 8 września 2016 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie opłat związanych z ochroną wynalazków, wzorów użytkowych, wzorów przemysłowych, znaków towarowych, oznaczeń geograficznych i topografii układów scalonych (Dz.U. poz. 1623).
📌 Przykład
Przedsiębiorca z Łodzi prowadzący zakład cukierniczy postanowił chronić swoją nazwę i logo. Składając zgłoszenie do Urzędu Patentowego RP, musi uiścić odpowiednie opłaty, a następnie czeka na rozpatrzenie zgłoszenia. Dzięki wpisowi do rejestru zyskuje prawo ochronne, które pozwala mu występować przeciwko konkurencji używającej podobnych oznaczeń.
2. Definicja znaku towarowego
Podstawowa definicja znaku towarowego znajduje się w art. 120 ust. 1 p.w.p.:
„Znakiem towarowym może być każde oznaczenie umożliwiające odróżnienie towarów jednego przedsiębiorstwa od towarów innego przedsiębiorstwa oraz możliwe do przedstawienia w rejestrze znaków towarowych w sposób pozwalający na ustalenie jednoznacznego i dokładnego przedmiotu udzielonej ochrony”.
2.1. Cechy znaku towarowego
Z przepisu wynika, że znak towarowy musi spełniać dwa podstawowe kryteria:
- funkcję odróżniającą – pozwala odróżnić towary i usługi jednego przedsiębiorstwa od towarów innych podmiotów,
- możliwość przedstawienia w rejestrze w sposób jasny i dokładny – co gwarantuje pewność prawa i możliwość egzekwowania ochrony.
2.2. Znak jako dobro niematerialne
W literaturze i orzecznictwie podkreśla się, że znak towarowy:
- stanowi pojęciowy związek oznaczenia i towaru, wywołujący u odbiorców określone skojarzenia,
- jest dobrem niematerialnym, które funkcjonuje jako nośnik informacji o pochodzeniu towaru lub usługi,
- pełni rolę zmysłowego oznaczenia – może być postrzegany różnymi zmysłami, nie tylko wzrokiem.
Istotą znaku nie jest samo oznaczenie, ale relacja między oznaczeniem a towarem/usługą. To skojarzenie pozostaje w świadomości klientów i buduje wartość rynkową przedsiębiorstwa.
📌 Przykład
Spółka z Rzeszowa rejestruje charakterystyczny zapach wanilii jako znak towarowy dla swoich świec zapachowych. W efekcie konkurenci nie mogą wprowadzać na rynek produktów oznaczonych identycznym lub bardzo podobnym zapachem, jeśli mogłoby to wprowadzać klientów w błąd co do pochodzenia towaru.
Podstawa prawna
- Porozumienie madryckie o międzynarodowej rejestracji znaków z 14.04.1891 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 116, poz. 514 ze zm.)
- Protokół do Porozumienia madryckiego o międzynarodowej rejestracji znaków z 27.06.1989 r. (Dz.U. z 2003 r. Nr 13, poz. 129)
- Konwencja paryska o ochronie własności przemysłowej z 1883 r.
- Porozumienie TRIPS – w sprawie handlowych aspektów praw własności intelektualnej (Dz.U. z 1996 r. Nr 32, poz. 143)
- Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/2436 z 16.12.2015 r.
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/2424 z 16.12.2015 r.
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/1001 z 14.06.2017 r. w sprawie znaku towarowego Unii Europejskiej
- Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2018/625 z 5.03.2018 r.
- Ustawa z dnia 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej (Dz.U. z 2021 r. poz. 324)
- Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 8 grudnia 2016 r. w sprawie dokonywania i rozpatrywania zgłoszeń znaków towarowych (Dz.U. poz. 2053)
- Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 8 września 2016 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie opłat związanych z ochroną wynalazków, wzorów użytkowych, wzorów przemysłowych, znaków towarowych, oznaczeń geograficznych i topografii układów scalonych (Dz.U. poz. 1623)
Tematy porad zawartych w poradniku
- międzynarodowa ochrona znaków towarowych w systemie madryckim
- unijny znak towarowy a znak krajowy – porównanie systemów ochrony
- definicja i rodzaje znaków towarowych w polskim prawie
- jak zarejestrować znak towarowy w Polsce, UE i systemie madryckim