Umowy dotyczące praw autorskich mają kluczowe znaczenie zarówno dla twórców, jak i przedsiębiorców korzystających z cudzych utworów. Mogą dotyczyć przeniesienia autorskich praw majątkowych albo udzielenia licencji na korzystanie z utworu. W każdym przypadku należy pamiętać, że przepisy prawa autorskiego mają charakter szczególny (lex specialis) wobec regulacji Kodeksu cywilnego. Oznacza to, że jeśli dana kwestia nie została uregulowana w umowie ani w ustawie o prawie autorskim, stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego (por. wyrok SN z 3.05.1963 r., I CR 250/62).
W tym poradniku wyjaśniam krok po kroku:
- jakie są podstawowe rodzaje umów autorskoprawnych,
- jak działa zasada swobody umów i jej ograniczenia,
- dlaczego wskazanie pól eksploatacji jest kluczowe,
- jakie wynagrodzenie przysługuje twórcy,
- jakie zakazy i wymogi formalne należy uwzględnić w praktyce.
1. Autorskie prawa majątkowe jako przedmiot obrotu
Zgodnie z art. 17 i art. 41 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, autorskie prawa majątkowe mogą być przedmiotem obrotu prawnego zarówno za życia twórcy (inter vivos), jak i po jego śmierci (mortis causa).
W tym zakresie stosuje się zasadę nemo plus iuris transferre potest quam ipse habet – nikt nie może przenieść na inną osobę większego zakresu praw, niż sam posiada. Jeżeli poprzednik nie miał uprawnień, nie można nabyć ich w dobrej wierze (por. wyrok SN z 27.01.2011 r., I CSK 237/10).
Ponadto, zgodnie z art. 41 ust. 1 pkt 2 pr. aut., nabywca autorskich praw majątkowych może nimi swobodnie rozporządzać na rzecz osób trzecich. Ustawodawca nie ogranicza tej swobody – jedynie sama umowa może wprowadzić takie ograniczenia. W praktyce oznacza to możliwość wielokrotnego przenoszenia praw autorskich przez kolejnych nabywców, o ile strony nie postanowiły inaczej.
📄 Przykład praktyczny:
Pani Marta, autorka książki kulinarnej, sprzedała prawa wydawnictwu. Wydawnictwo następnie sprzedało prawa do tłumaczenia książki firmie zagranicznej. Było to możliwe, ponieważ w umowie z autorką nie znalazł się zakaz dalszego przenoszenia praw.
2. Rodzaje umów autorskoprawnych
W praktyce wyróżnia się dwa podstawowe typy kontraktów dotyczących praw autorskich:
- Umowy przenoszące autorskie prawa majątkowe – prowadzą do zmiany podmiotu prawa. Mogą to być zarówno umowy nazwane (np. sprzedaż, darowizna), jak i nienazwane, które mają charakter rozporządzający. Ich istotą jest to, że prawa autorskie przechodzą na inny podmiot na określonych polach eksploatacji.
- Umowy licencyjne – nie przenoszą praw, lecz udzielają zgody na korzystanie z utworu w określony sposób i w wyraźnie wskazanych polach eksploatacji.
3. Zasada swobody umów w prawie autorskim
Umowy autorskie podlegają ogólnej zasadzie swobody umów, określonej w art. 353¹ k.c.:
„Strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.”
W obszarze prawa autorskiego zasada ta oznacza przede wszystkim, że brak jest bezwzględnie obowiązujących wzorców umów czy tabel wynagrodzeń. Ustawodawca wprowadził jednak liczne przepisy względnie obowiązujące, które chronią interesy twórcy.
4. Ograniczenia swobody kontraktowej
Swoboda stron przy zawieraniu i kształtowaniu umów autorskich nie jest absolutna. Do najważniejszych ograniczeń należą:
- Obowiązek wyraźnego wskazania pól eksploatacji (art. 41 ust. 2 pr. aut.).
- Zakaz obejmowania umową pól eksploatacji nieznanych w chwili jej zawarcia (art. 41 ust. 4 pr. aut.).
- Zakaz zawierania umów dotyczących wszystkich przyszłych utworów twórcy (art. 41 ust. 3 pr. aut.).
- Zakaz zbycia lub zrzeczenia się prawa do wynagrodzenia (np. z tytułu droit de suite, opłat reprograficznych – art. 19, 20, 201 pr. aut.).
- Wymóg formy pisemnej dla przeniesienia praw i licencji wyłącznych (art. 53, art. 67 ust. 5 pr. aut.).
Każde z tych ograniczeń omówię szczegółowo w dalszej części poradnika.
5. Obowiązek wskazania pól eksploatacji
Pole eksploatacji to konkretny sposób korzystania z utworu, np. druk, emisja telewizyjna, publikacja w Internecie czy rozpowszechnianie w formie audiobooka.
Zgodnie z art. 41 ust. 2 pr. aut., zarówno umowa przenosząca autorskie prawa majątkowe, jak i umowa licencyjna obejmuje tylko te pola eksploatacji, które zostały w niej wyraźnie wymienione.
Oznacza to, że:
- każde pominięte pole nie jest objęte umową,
- twórca zachowuje pełnię praw do korzystania z utworu w zakresie nieujętym w kontrakcie.
Stanowisko to potwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z 23.09.2004 r. (III CK 400/03), wskazując, że określenie pól eksploatacji jest essentialia negotii – czyli elementem koniecznym umowy.
📄 Przykład praktyczny:
Pan Adam, fotograf, zawarł umowę z gazetą na publikację zdjęcia w druku. Gazeta opublikowała zdjęcie również w serwisie internetowym. Ponieważ umowa nie zawierała pola eksploatacji „publikacja online”, działanie wydawcy naruszyło prawa fotografa.
6. Wykładnia umowy na korzyść twórcy
Prawo autorskie przewiduje dodatkową ochronę twórcy w przypadku niejasnych zapisów umownych.
Art. 41 ust. 2 pr. aut. wprowadza zasadę, że wątpliwości co do zakresu umowy należy interpretować na korzyść twórcy.
Co to oznacza w praktyce?
- Jeżeli umowa nie określa wystarczająco jasno pól eksploatacji, przyjmuje się, że prawa pozostają przy autorze.
- Do interpretacji stosuje się również ogólne zasady wykładni umów z art. 65 k.c. (por. wyrok SN z 14.09.2005 r., III CK 124/05).
Sankcją nieścisłego oznaczenia pól eksploatacji jest skuteczność umowy tylko w zakresie jednoznacznie wymienionych pól. W pozostałym zakresie umowa nie wywołuje skutków.
7. Wynagrodzenie twórcy za każde pole eksploatacji
Zgodnie z art. 45 pr. aut., twórcy przysługuje odrębne wynagrodzenie za korzystanie z utworu na każdym polu eksploatacji.
Konsekwencje tej zasady są następujące:
- jeżeli umowa nie stanowi inaczej, twórca otrzymuje osobne wynagrodzenie za każde pole,
- brak wskazania pola eksploatacji oznacza brak skuteczności umowy w tym zakresie, a prawa pozostają przy autorze,
- niedopuszczalne jest sformułowanie umowy w taki sposób, że nie wiadomo, jakich pól dotyczy i jakie wynagrodzenie się należy (por. wyrok SN z 24.03.2011 r., I CSK 450/10).
📄 Przykład praktyczny:
Pani Karolina, pisarka, zawarła umowę z wydawnictwem na publikację książki drukowanej. Umowa przewidywała wynagrodzenie wyłącznie za sprzedaż egzemplarzy papierowych. Wydawnictwo zaczęło sprzedawać e-booka. Ponieważ publikacja cyfrowa to inne pole eksploatacji, pisarka miała prawo do dodatkowego wynagrodzenia.
8. Zakaz obejmowania umową pól eksploatacji nieznanych w chwili zawarcia umowy
Polskie prawo wyklucza możliwość obejmowania umową tzw. future media clause, popularnej np. w USA.
Zgodnie z art. 41 ust. 4 pr. aut., umowa może dotyczyć tylko pól eksploatacji znanych w chwili jej zawierania.
Oznacza to, że:
- postanowienia obejmujące pola, które powstaną dopiero w przyszłości, są nieskuteczne,
- prawa do korzystania na nowych polach pozostają przy twórcy,
- nie można generalnie przenieść praw do utworów w zakresie technologii, które dopiero zostaną wynalezione (wyrok SN z 8.11.2000 r., V CKN 693/00).
📄 Przykład praktyczny:
W 2000 r. autor podpisał umowę, w której wydawca zastrzegł sobie prawo do eksploatacji książki także w „wszystkich przyszłych mediach”. W tamtym czasie nie istniały audiobooki w popularnej formie. Gdy technologia rozpowszechniła się, prawa do nagrania i sprzedaży audiobooka pozostały przy autorze.
9. Zakaz obejmowania umową wszystkich przyszłych utworów twórcy
Kolejne ograniczenie dotyczy umów obejmujących całość przyszłej twórczości autora.
Zgodnie z art. 41 ust. 3 pr. aut., niedopuszczalne jest zawieranie umów, które obejmują:
- wszystkie przyszłe utwory twórcy, albo
- wszystkie przyszłe utwory określonego rodzaju (np. wszystkie powieści, wszystkie piosenki).
Umowa tego rodzaju jest bezwzględnie nieważna. Ustawodawca wprowadził tę regulację w celu ochrony autorów – zwłaszcza tych, którzy ze względów finansowych mogliby zgodzić się na kontrakt całkowicie pozbawiający ich przyszłych praw.
📄 Przykład praktyczny:
Pan Tomasz, młody pisarz, podpisał z dużym wydawnictwem umowę, w której zobowiązał się przekazać prawa do wszystkich swoich przyszłych książek. Taki zapis jest nieważny – prawa do kolejnych utworów pozostają przy autorze.
10. Zakaz zbycia i zrzeczenia się prawa do wynagrodzenia
Twórca nie może skutecznie zrezygnować z wynagrodzenia ani zbyć tego prawa na rzecz innego podmiotu.
Zakaz ten obejmuje w szczególności:
- prawo do tzw. droit de suite – czyli wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży oryginałów dzieł sztuki (art. 19 ust. 1 i art. 19¹ pr. aut.),
- opłaty reprograficzne – związane ze sprzedażą urządzeń i nośników służących do kopiowania utworów (art. 20 ust. 2–4 pr. aut.),
- opłaty od posiadaczy urządzeń reprograficznych prowadzących działalność gospodarczą (art. 20¹ pr. aut.),
- wynagrodzenie za najem egzemplarzy utworów audiowizualnych i ich publiczne odtwarzanie (art. 70 ust. 3 pr. aut.).
📄 Przykład praktyczny:
Rzeźbiarz próbował zawrzeć w umowie zapis, że zrzeka się wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży jego rzeźb w galeriach. Zapis taki jest nieważny – prawo do udziału w wynagrodzeniu przy odsprzedaży dzieł sztuki przysługuje mu niezależnie od treści umowy.
11. Wymóg formy pisemnej
Jednym z kluczowych wymogów w prawie autorskim jest forma zawarcia umowy.
Zgodnie z art. 53 pr. aut. oraz art. 67 ust. 5 pr. aut., umowy:
- o przeniesienie autorskich praw majątkowych, oraz
- licencje wyłączne
muszą być zawarte w formie pisemnej pod rygorem nieważności.
Brak zachowania tej formy powoduje, że umowa jest nieważna. Wynika to również z ogólnej zasady określonej w art. 73 § 1 k.c. – jeśli ustawa przewiduje rygor nieważności, niezachowanie formy pisemnej czyni czynność prawną nieważną.
📄 Przykład praktyczny:
Firma programistyczna udzieliła klientowi ustnej licencji wyłącznej na korzystanie z aplikacji. Ponieważ umowa nie miała formy pisemnej, była nieważna. W efekcie klient nie nabył praw, których się spodziewał.
Podstawa prawna
- art. 17, art. 19, art. 19¹, art. 20, art. 20¹, art. 41, art. 45, art. 53, art. 67 ust. 5, art. 70 ust. 3 – ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 65, art. 73 § 1, art. 353¹ – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
Tematy porad zawartych w poradniku
- umowy przenoszące prawa autorskie i licencyjne – podstawowe różnice,
- obowiązek wskazania pól eksploatacji w umowie autorskiej,
- wynagrodzenie twórcy na każdym polu eksploatacji,
- zakaz obejmowania przyszłych utworów i nieznanych pól eksploatacji,
- wymóg formy pisemnej umów autorskoprawnych.