Dozwolony użytek publiczny w postaci przedruku to jeden z najważniejszych wyjątków w prawie autorskim. Pozwala mediom na swobodne korzystanie z niektórych utworów w celach informacyjnych, co ma kluczowe znaczenie dla swobodnego obiegu informacji, idei i opinii w społeczeństwie. W artykule wyjaśniam, jakie materiały można legalnie przedrukowywać, w jakich sytuacjach, jakie są ograniczenia oraz jakie prawa przysługują twórcom.
Czym jest przedruk w rozumieniu prawa autorskiego?
Zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, w celach informacyjnych w prasie, radiu i telewizji można rozpowszechniać m.in.:
- sprawozdania o aktualnych wydarzeniach,
- artykuły na aktualne tematy polityczne, gospodarcze lub religijne, chyba że autor zastrzegł zakaz dalszego rozpowszechniania,
- aktualne wypowiedzi i fotografie reporterskie,
- krótkie wyciągi ze sprawozdań i artykułów,
- przeglądy publikacji i utworów rozpowszechnionych,
- krótkie streszczenia rozpowszechnionych utworów.
Przepis ten określa tzw. dozwolony użytek informacyjny, którego celem jest usprawnienie wymiany informacji i opinii w przestrzeni publicznej.
Jakie materiały można przedrukowywać?
1. Sprawozdania o aktualnych wydarzeniach
Mogą obejmować relacje z konferencji, protestów, posiedzeń organów władzy czy wydarzeń sportowych. Kluczowa jest aktualność – chodzi o przekazywanie informacji w czasie, gdy są one istotne dla opinii publicznej.
2. Artykuły na aktualne tematy polityczne, gospodarcze i religijne
- Polityczne – np. dotyczące działań rządu, parlamentu czy partii politycznych.
- Gospodarcze – np. analizy rynku finansowego, zmiany podatkowe, decyzje banku centralnego.
- Religijne – np. relacje z uroczystości religijnych, komentarze dotyczące doktryny Kościoła.
⚠️ Artykuły społeczne czy obyczajowe nie mieszczą się w tym wyjątku.
3. Aktualne wypowiedzi
Obejmują m.in. komentarze ekspertów, wywiady, felietony, listy do redakcji – pod warunkiem, że odnoszą się do aktualnych problemów.
4. Fotografie reporterskie
Muszą dokumentować rzeczywiste wydarzenia w czasie ich trwania. Zdjęcia inscenizowane czy archiwalne nie podlegają przedrukowi w ramach tego przepisu.
5. Krótkie wyciągi i streszczenia
Prawo pozwala także korzystać z fragmentów sprawozdań i artykułów, a także przygotowywać krótkie streszczenia, co ułatwia tworzenie przeglądów prasy i serwisów informacyjnych.
Gdzie można korzystać z prawa przedruku?
Dozwolony użytek dotyczy mediów w rozumieniu:
- ustawy – Prawo prasowe (w tym prasa internetowa),
- ustawy o radiofonii i telewizji.
📄 Ważne: zwykła strona internetowa nie jest prasą w rozumieniu prawa. Umieszczanie przedruków na portalach czy blogach niebędących prasą internetową nie mieści się w granicach dozwolonego użytku (wyrok SA w Gdańsku z 6.04.2017 r., V ACa 687/15).
Ograniczenia prawa przedruku
- Zastrzeżenie autora – w przypadku artykułów na tematy polityczne, gospodarcze i religijne autor może wyraźnie zastrzec, że dalsze rozpowszechnianie jest zabronione (art. 25 ust. 1 pkt 1 lit. b pr. aut.).
- Zakres czasowy – dotyczy tylko aktualnych wydarzeń i materiałów.
- Forma medialna – korzystanie możliwe jest w prasie, radiu i telewizji, a nie w dowolnym serwisie internetowym.
Wynagrodzenie dla twórców
Zgodnie z art. 25 ust. 2 pr. aut., autorzy artykułów, wypowiedzi czy fotografii reporterskich mają prawo do wynagrodzenia, gdy ich materiały są wykorzystywane w prasie, radiu i telewizji. Jest to wyjątek od zasady, że korzystanie w ramach dozwolonego użytku jest co do zasady bezpłatne.
Cytowanie w sprawozdaniach
Art. 26 pr. aut. dopuszcza przytaczanie w sprawozdaniach o aktualnych wydarzeniach także utworów, które są w ich trakcie prezentowane. Może to dotyczyć zarówno utworów będących częścią wydarzenia (np. dramat wystawiany na premierze teatralnej), jak i utworów udostępnionych przy okazji (np. obrazy w muzeum podczas konferencji).
Przykład praktyczny
Redakcja tygodnika „Nowa Perspektywa” przygotowuje relację z forum gospodarczego w Krakowie. Dziennikarze mogą przedrukować fragmenty przemówienia prezesa Narodowego Banku Polskiego, opublikować zdjęcia zrobione podczas debaty oraz wykorzystać artykuł z innej gazety na temat inflacji – pod warunkiem, że nie ma w nim zastrzeżenia o zakazie dalszego rozpowszechniania. Nie mogą natomiast bez zgody autora zamieścić reportażu obyczajowego związanego z życiem prywatnym uczestników forum.
Podstawa prawna
- art. 25 ust. 1–2 i 4 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 26 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- ustawa – Prawo prasowe
- ustawa o radiofonii i telewizji
Tematy porad zawartych w poradniku
- dozwolony użytek informacyjny w prasie i mediach
- prawo przedruku w prawie autorskim
- prawa i obowiązki redakcji przy publikacjach cudzych materiałów