Autorskie prawa majątkowe, podobnie jak inne prawa majątkowe, mogą być dziedziczone. Po śmierci twórcy przechodzą one na jego spadkobierców – ustawowych lub testamentowych – którzy zyskują uprawnienia do korzystania z utworu i czerpania z niego korzyści finansowych. W poradniku wyjaśniam, kto może dziedziczyć prawa autorskie, na jakich zasadach oraz jakie przepisy regulują tę kwestię.
Na czym polega dziedziczenie autorskich praw majątkowych?
Zgodnie z „art. 41 ust. 1 pkt 1 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych”:
„Jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, autorskie prawa majątkowe mogą przejść na inne osoby w drodze dziedziczenia”.
Po śmierci twórcy prawa te przechodzą na jego spadkobierców. Mają oni prawo:
- korzystać z utworu (np. publikować go, sprzedawać licencje),
- pobierać wynagrodzenie z tytułu eksploatacji utworu,
- rozporządzać prawem do korzystania z utworu.
Ochrona trwa przez 70 lat od śmierci twórcy. Po tym czasie prawa wygasają, a utwór trafia do tzw. domeny publicznej, gdzie może być swobodnie wykorzystywany przez wszystkich.
Dziedziczenie testamentowe praw autorskich
Twórca może w testamencie wskazać dowolną osobę jako swojego spadkobiercę. W praktyce oznacza to, że prawa autorskie mogą przejść np. na małżonka, dziecko, przyjaciela czy nawet osobę niespokrewnioną.
Zapis w testamencie
Autorskie prawa majątkowe mogą być przekazane również poprzez zapis. Wtedy spadkobierca wskazany w testamencie zobowiązany jest przekazać prawa innej osobie, wskazanej przez twórcę.
Prawa osobiste twórcy
Choć prawa osobiste nie podlegają dziedziczeniu, twórca może w testamencie wskazać osoby, które będą je wykonywały po jego śmierci. Jeśli tego nie zrobi, zgodnie z „art. 78 ust. 2 i 3 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych”, o ochronę autorskich praw osobistych mogą wystąpić kolejno:
- małżonek,
- zstępni (dzieci, wnuki),
- rodzice,
- rodzeństwo,
- zstępni rodzeństwa.
Dziedziczenie ustawowe praw autorskich
Jeśli twórca nie pozostawi testamentu, prawa autorskie podlegają dziedziczeniu ustawowemu, zgodnie z zasadami określonymi w Kodeksie cywilnym.
I grupa – małżonek i dzieci
Małżonek oraz dzieci dziedziczą w częściach równych, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż ¼ spadku (art. 931 § 1–2 k.c.).
II grupa – małżonek, rodzice, rodzeństwo
Jeśli zmarły nie miał dzieci, prawa przechodzą na małżonka i rodziców. W dalszej kolejności dziedziczy rodzeństwo oraz ich zstępni (art. 932 § 1–6 k.c., art. 933 k.c.).
III grupa – dziadkowie i ich zstępni
W braku bliższej rodziny prawa przechodzą na dziadków i ich potomków (art. 934 k.c.).
IV grupa – pasierbowie
Jeżeli zmarły nie pozostawił żadnych krewnych ani małżonka, spadek przypada dzieciom jego małżonka, jeśli żadne z ich rodziców nie żyje (art. 934¹ k.c.).
V grupa – gmina lub Skarb Państwa
W ostatniej kolejności prawa autorskie dziedziczy gmina ostatniego miejsca zamieszkania twórcy, a jeśli nie można go ustalić – Skarb Państwa (art. 935 k.c.).
Wyjątek – współautorstwo a Skarb Państwa
Prawo autorskie przewiduje szczególne rozwiązanie w przypadku współautorskich utworów. Jeżeli prawa jednego ze współtwórców miałyby przypaść Skarbowi Państwa, to zgodnie z „art. 42 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych”, przechodzą one na pozostałych współtwórców (lub ich następców prawnych), proporcjonalnie do ich udziałów.
Przykład praktyczny
Pan Marek, pisarz z Krakowa, pozostawił po sobie obszerną powieść, która była już wstępnie przygotowana do publikacji. W testamencie zapisał wszystkie swoje prawa autorskie córce Annie. Dzięki temu to ona mogła podpisać umowę z wydawnictwem i otrzymywać tantiemy.
Dla porównania – gdyby Pan Marek nie sporządził testamentu, prawa autorskie przypadłyby jego żonie i dzieciom, w równych częściach, z zachowaniem zasady, że żona nie mogłaby dostać mniej niż ¼ spadku.
Podstawa prawna
- art. 41 ust. 1 pkt 1 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 42 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 78 ust. 2 i 3 – ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
- art. 931–935 – Kodeks cywilny
Tematy porad zawartych w poradniku
- dziedziczenie autorskich praw majątkowych po twórcy
- dziedziczenie ustawowe i testamentowe praw autorskich
- prawa autorskie a spadkobranie
- prawa osobiste twórcy po jego śmierci